За годы службы Нурмухан прошел суровую школу, оттачивая навыки ведения переговоров в самых экстремальных условиях. Неоднократно ему приходилось подниматься на головокружительную высоту, чтобы встретиться лицом к лицу с теми, кто стоял на краю отчаяния. Часами, несмотря на холод, жару или пронизывающий ветер, он находил нужные слова. Как признается сам Жумагалиев, в его арсенале нет универсальных приемов - к каждому человеку нужен индивидуальный подход, свой путь к сердцу. Главное - не позволить отчаянию взять верх. За его плечами десятки спасенных жизней, каждая из которых - свидетельство его выдающегося профессионализма и человечности.
Один из таких случаев - мужчина, который, облив себя бензином, забрался на вышку и был готов поджечь себя. В его руке уже пылала зажигалка. Рискуя собственной жизнью, Нурмухан, используя альпинистское снаряжение, поднялся на высоту. Час за часом, слово за словом, он растапливал лед отчаяния. В результате долгих и напряженных переговоров зажигалка была изъята, а жизнь мужчины - спасена.
- В тот момент, когда мы говорим с такими людьми, важно быть искренними. Даже малейшую фальшь легко почувствовать, и это может лишь усугубить ситуацию. Мы подбираем нужные слова, выбираем правильную модель поведения в зависимости от собеседника. Это очень важно - от этого зависит чья-то жизнь. Человек в глубоком стрессе, в алкогольном или наркотическом опьянении - это три совершенно разные ситуации, - объясняет спасатель.
Один из случаев, который особенно запомнился Нурмухану: мужчина, недавно освободившийся из мест лишения свободы, пришел в кафе, где работала его жена. На почве ревности он взял ее в заложницы, угрожая ножом. Забаррикадировавшись в подсобке, он на глазах у женщины начал резать себе вены. Переговоры длились несколько часов. Спасателю удалось уговорить мужчину отпустить жену и сдаться.
- Психотипы людей разные. Возраст, жизненные обстоятельства - каждый раз приходится искать индивидуальный подход, нащупывать слабое место, задевать что-то глубоко личное. Возможно, напомнить о маме… Мы идем к цели осторожно, как саперы по минному полю, и готовы говорить столько, сколько нужно. Если требуется два часа - будем говорить два часа. Жизнь - самое ценное, и за нее нужно бороться, особенно если речь идет о несовершеннолетних, - говорит специалист.
Однажды Нурмухану пришлось спасать школьницу, которая решилась спрыгнуть с седьмого этажа. Она уже стояла за перилами балкона. Спасатель осторожно спустился к ней сверху и завел разговор. Девочка чувствовала себя одинокой, ей казалось, что родители ее не любят. Он говорил тепло, вызывал доверие. А затем, в нужный момент, резко затащил ее обратно. Слезы, истерика, крик… и, конечно, облегчение.
Имея среднее медицинское образование, в 2002 году Нурмухан начал работать спасателем-психологом. Углубленный курс психологии в Академии при Президенте позволил ему усовершенствовать навыки ведения переговоров в экстремальных ситуациях.
- Всякий раз у нас очень мало информации: возраст, место, примерное состояние. Анализируя эти данные, приходится быстро понимать, как именно работать. За 23 года работы лишь однажды я не успел спасти человека, решившегося на самоубийство. Девушка поднялась на девятый этаж и спрыгнула с балкона, упав на козырек подъезда. Я даже не успел начать с ней разговор.
Как спасатель-психолог, Нурмухан выезжает на различные чрезвычайные ситуации, в том числе крупные ДТП с участием маршрутных автобусов, где есть погибшие, раненые и просто перепуганные люди. Первым делом - анализ: кто где находится, в каком состоянии. Если человек громко и горько плачет, можно пройти мимо - это адекватная реакция на стресс. Гораздо хуже, если кто-то сидит, уставившись в одну точку. Но в первую очередь нужно успокоить тех, у кого настоящая истерика, чтобы они не пугали окружающих и не сеяли панику.
- Переговорщики всегда имеют при себе влажные салфетки, носовые платки, воду и даже плед - он помогает укрыть человека в стрессе, как бы защищая его от происходящего. В летний период нам часто приходится выезжать на поиски утонувших, особенно детей. На берегу уже могут находиться родители, родственники. Их реакция бывает очень острой. Работа осложняется тем, что поиски могут продолжаться несколько часов, и это утомительное ожидание сопровождается то затишьем, то вспышками агрессии или истерики, - рассказывает Нурмухан.
Выбор этой профессии был для него осознанным. Как говорит он сам, помогать - святая обязанность любого мужчины. Профессионал знает: каждый погибший - это не просто одна утраченная жизнь, а несколько сломанных судеб. Для родных и близких мир уже никогда не станет прежним. И задача спасателей-переговорщиков - приложить максимум усилий, проявить весь свой профессионализм и невероятную деликатность, чтобы не допустить трагедии.
Сөздердің бағасы: құтқару келіссөздері адам өмірін қалай сақтайды
Нұрмұхан Жұмағалиев – Батыс Қазақстан облысы Төтенше жағдайлар департаментінің жедел-құтқару жасағы бастығының орынбасары. Ұзақ жылдар бойы келіссөз жүргізушісі болып жұмыс істеді. 23 жыл бойы ол қиын өмірлік жағдайға тап болған үмітсіз адамдарды құтқарды және өз-өзіне қол жұмсауды шешкен немесе басқалардың өміріне қауіп төндіретін адамдармен әңгімелесті. Оның кәсібі байсалдылықты ғана емес, қайталанбас сендіруді де қажет етеді. Қазірдің өзінде ол кез келген уақытта кәсібилігін көрсетуге дайын.
Қызмет еткен жылдары Нұрмұхан қатал мектептен өтіп, ең қиын жағдайда келіссөз жүргізу қабілетін шыңдады. Үмітсіздіктің шегінде тұрғандармен бетпе-бет келу үшін қайта-қайта басын айналдыратын биіктерге көтерілуге мәжбүр болды. Бірнеше сағат бойы суыққа, ыстыққа немесе желдің желіне қарамастан, ол дұрыс сөздерді тапты. Жұмағалиевтің өзі мойындағандай, оның арсеналында әмбебап әдістер жоқ - әр адамға жеке көзқарас, жүрекке өз жолы керек. Ең бастысы - үмітсіздікке жол бермеу. Оның артында ондаған құтқарылған өмір бар, олардың әрқайсысы оның керемет кәсібилігі мен адамгершілігінің дәлелі.
Сондай жағдайдың бірі - бензинге жағып, мұнараға шығып, өзін өртеуге дайын болған адам. Оның қолында шақпақ жанып тұрған. Өз өмірін қатерге тіккен Нұрмұхан альпинистік құрал-саймандарды пайдаланып, биікке шықты. Сағат сайын, сөзден сөз, үмітсіздік мұзын ерітті. Ұзақ әрі шиеленіскен келіссөздердің нәтижесінде шақпақ тәркіленіп, ер адамның өмірін сақтап қалды.
– Ондай адамдармен сөйлесіп жатқанда шыншыл болу маңызды. Тіпті ең кішкентай жалғандықты сезіну оңай және бұл жағдайды нашарлатуы мүмкін. Біз дұрыс сөздерді таңдаймыз, әңгімелесушіге байланысты дұрыс мінез-құлық үлгісін таңдаймыз. Бұл өте маңызды - біреудің өмірі соған байланысты. Қатты күйзеліске ұшыраған, алкогольдік немесе есірткілік мас күйіндегі адам - бұл үш түрлі жағдай», - деп түсіндіреді құтқарушы.
Нұрмұханның ерекше есінде қалған бір жағдай: әйелі жұмыс істейтін дәмханаға түрмеден жақында ғана шыққан ер адам келеді. Қызғаныштан пышақпен қорқытып, кепілге алған. Артқы бөлмеде тосқауыл қойып, ол әйелдің көзінше білектерін кесуге кірісті. Келіссөздер бірнеше сағатқа созылды. Құтқарушы ер адамды әйелін жіберіп, берілуге көндірді.
- Адамдардың психотипі әртүрлі. Жасы, өмірлік жағдайлары - әр уақытта жеке көзқарас іздеуге, әлсіз жерді табуға, терең жеке нәрсеге қол жеткізуге тура келеді. Анамды еске түсіру үшін болар... Біз минадан өткен саперлар сияқты мақсатқа мұқият жүріп, қажетінше сөйлесуге дайынбыз. Екі сағат кетсе, екі сағат дейміз. Өмір – ең қымбат нәрсе, ол үшін күресу керек, әсіресе кәмелеттік жасқа толмағандарға қатысты, дейді маман.
Бір күні жетінші қабаттан секіруге бел буған оқушы қызды Нұрмұхан аман алып қалады. Ол қазірдің өзінде балкон қоршауының артында тұрған. Құтқарушы жоғарыдан абайлап түсіп, әңгіме бастады. Қыз өзін жалғыз сезінді, оған ата-анасы оны жақсы көрмейтін сияқты көрінді. Жылы сөйлеп, сенім ұялатты. Содан кейін, қажетті сәтте ол кенет оны артқа тартты. Көз жасы, истерия, айғайлау... және, әрине, жеңілдік.
Орта медициналық білімі бар Нұрмұхан 2002 жылы психолог-құтқару қызметін бастады. Президенттік академияда тереңдетілген психология курсы оның экстремалды жағдайларда келіссөз жүргізу дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік берді.
- Бізде ақпарат өте аз: жасы, орны, шамамен жағдайы. Бұл деректерді талдау арқылы сіз қалай жұмыс істеу керектігін тез түсінуіңіз керек. 23 жыл жұмыс істеп, өз-өзіне қол жұмсауға бел байлаған адамды бір рет қана құтқара алмадым. Қыз тоғызыншы қабатқа көтеріліп, балконнан секіріп, кіреберістің шатырына құлаған. Онымен әңгіме бастауға да уақытым болмады.
Құтқарушы психолог ретінде Нұрмұхан түрлі төтенше жағдайларға, соның ішінде маршруттық автобустардың қатысуымен болған ірі жол-көлік оқиғаларына, қайтыс болған, жарақат алған және жай ғана қорқып қалған адамдар болған жағдайда әрекет етеді. Бірінші қадам - талдау: кім қайда, қандай жағдайда. Егер адам қатты және ащы айқайласа, сіз өтіп кете аласыз - бұл стресске барабар реакция. Егер біреу бір нүктеге қарап отырса, бұл әлдеқайда нашар. Бірақ, ең алдымен, сіз шынымен истерикаға ұшырағандарды тыныштандыруыңыз керек, олар басқаларды қорқытып, үрей тудырмауы үшін.
- Келіссөзге қатысушылардың жанында әрқашан дымқыл майлықтар, орамалдар, су және тіпті көрпе болады - бұл күйзеліске ұшыраған адамды болып жатқан жағдайдан қорғайтындай жабуға көмектеседі. Жазда суға батқан адамдарды, әсіресе балаларды іздеуге жиі шығуға тура келеді. Ата-анасы мен туыстары қазірдің өзінде жағада болуы мүмкін. Олардың реакциясы өте өткір. Іздестіру жұмыстары бірнеше сағатқа созылуы мүмкін, ал бұл жалықтыратын күту не тыныштықпен, не агрессия немесе истериямен бірге жүреді, - дейді Нұрмұхан.
Бұл мамандықты таңдау ол үшін әдейі болды. Өзі айтқандай, көмектесу – кез келген адамның қасиетті борышы. Кәсіби маман біледі: әрбір өлім бір ғана жоғалған өмір емес, бірнеше сынған тағдыр. Отбасы мен достары үшін әлем ешқашан бұрынғыдай болмайды. Ал құтқару келіссөздерінің міндеті – қайғылы жағдайдың алдын алу үшін бар күш-жігерін салу, бар кәсіби шеберлігін және керемет нәзіктігін көрсету.
