Уральск город с богатым историческим и культурным прошлым. Здесь очень много зданий, представляющих историческую и культурную ценность. На сегодняшний день в нашем регионе насчитывается более 20 музеев. Один из музеев, расположившийся в историческом здании, - дом-музей им. Емельяна Пугачева. Памятные исторические места: улицы, кварталы, мемориальные дома. Каждое такое место имеет свою неповторимую биографию, неразрывно связанную с памятью о людях, определивших его судьбу. Здесь, в старой части города, на углу проспекта им. Назарбаева и улицы Стременной в середине XVIII века был построен дом, волею судеб ставший памятником истории. Здесь жила вторая жена Емельяна Пугачева - Устинья Кузнецова. Сам Пугачев родился за сотни километров от Казахстана - в казачьей станице Зимовейская (в настоящее время Волгоградская область); однако его судьба неразрывно связана с нашим городом. Именно здесь, 70-х годов XVIII века, Пугачев, представившись «царем Петром III», впервые призвал казаков огнем и мечем отстоять свое право на свободу. В исторические справочники народное восстание 1773-75 гг. вошло под названием «Крестьянская война». В доме-музее выставлены подлинные вещи, некогда принадлежавшие самому Пугачеву и его ближайшим сподвижникам: оружие, знамена, пушки, бытовые принадлежности, трон Е. Пугачева, на котором он в 1773 году представил себя народу как Петр III, рукавицы, которые Екатерина II даровала участникам подавления восстания, бронзовый колокол, принадлежавший Е. Пугачеву, и флаг крестьян, участвовавших в восстании. Особое место в экспозиции занимает макет чугунной клетки, в которой везли Е. Пугачева в Москву для придания царскому суду и казни. В 2004 году старинное здание, в котором находится музей было полностью реставрировано. Дом-музей привлекает туристов, тем что расположен в подлинном доме Кузнецовых и здесь все связано с большим историческим событием - бунтом, народной войной. Дом- музей представляет собой типичный курень яицкого казака XVIII века- бревенчатые стены, тесовая крыша. Дом - курень стоял на подворье, которое делилось на передний, задний и скотный дворы. В переднем находились чуланы для продуктов, на заднем складывали снасти и лодки, а в скотном дворе держали скот. Яицкие казаки были старообрядцами и называли вещи по-своему. В горнице представлены старинные утюги, начиная с самого первого, который назывался рубель, затем появились чугунные и паровые утюги. На столе - необычный, походный, самовар, разделенный на две части: в одной можно варить кашу или суп, а в другой - кипятить чай. Это своеобразное подобие современной мультиварки. Также в музее хранится коллекция оружия, содержащая
Автор: Редакция Fresh City
образцы холодного и огнестрельного оружия 1771-1775 гг.: топоры, вилы, пики, булавы, плетки. До 1967 года в этом здании располагалась библиотека. В 1991 году дом- музей Емельяна Пугачева в качестве одного из филиалов, вошел в состав Западно - Казахстанского областного историко-краеведческого музея.
Экскурс в историю Притеснения бедноты того времени достигли своего апогея и стали граничить с отчаянием, которое привело к началу мощного восстания, известного как Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачева. Крестьянская война 1773-1775 гг. стала четвертой и самой крупной крестьянской войной в истории России после восстаний под предводительством Булавина, Болотникова и Степана Разина. В отличие от предыдущих стихийных и неорганизованных восстаний, Крестьянская война 1773-1775 гг. началась организованно. В слободе Берда была организована Военная коллегия, планировавшая действия восстания. Впервые в крестьянской войне издавались манифесты и указы на русском и тюркском языках, в которых обещали вернуть народам землю, свободу, оружие, порох и свинец. Будучи опытным политиком, Пугачев сумел собрать под свои знамена не только казачество, но и местное казахское население, которое ранее не участвовало ни в одном российском бунте. Согласно историческим сведениям, в восстании также участвовали татары, башкиры, удмурты, казахи, донское казачество, немецкие колонисты и многие другие народы. Основными зачинщиками войны явились казаки под предводительством Пугачева, но в итоге весь угнетенный народ поднялся против самодержавия и Екатерининского строя. О Пугачевском восстании и событиях, происходивших в нашей местности, написал А.С.Пушкин: «Слух о самозванце быстро распространялся. Еще с Бударинского форпоста Пугачев писал хану, именуя себя государем Петром Третьим и требуя от него сына в заложники и ста человек вспомогательного войска». Но хан посылает письмо самозванца, написанное на татарском языке, оренбургскому губернатору, с первым известием о его появлении в степях. «Мы, люди, живущие на степях, - писал хан Нуралы, - не знаем, кто сей разъезжающий по берегу: обманщик ли, или настоящий государь?» Таким образом, хан Нуралы не поддержал Пугачева, оставшись преданным Екатерине. Не найдя поддержки у ханов, Пугачев втянул в восстание простую бедноту, обещая им вольные пастбища и всякие блага. Измученные колониальной политикой ханов и биев, простые казахи были вынуждены встать под знамена мятежника, объединившись с обездоленными русскими крестьянами. В отдельных летописях того времени упоминается о том, что Пугачева поддержал Досалы султан, который привел к нему в стан несколько сотен джигитов. Эта
война состояла из трех этапов и была проиграна в 1775 году, после чего предводитель Е.Пугачев был отправлен в Москву в чугунной клетке. Крестьянское восстание, в котором участвовали казахи повиляло на начало национально - освободительного движения казахского народа против колонизации.
Наиболее интересные музейные экспонаты Трон XVIII века. Трон сделан без единого гвоздя. Примерно такие троны были у Пугачева в каждом взятом им городке. Двойной портрет Пугачева. Подлинник портрета хранится в Москве, а две копии - у нас и в Оренбургском краеведческом музее. Тайну портрета обнаружил художник Богословский, реставрируя его в 1930-е годы. Из-под лика Пугачева стали проявляться голубая лента и лицо Екатерины II. Тогда художник оставляет портрет в таком виде, чтобы дальше не стереть Пугачева. Долгие годы, даже столетия, портрет считался подлинником. В 2005 году портрет был подвергнут компьютерному исследованию, и было обнаружено, что это произведение нарисовано не раннее 80-х годов 19 века. У этого портрета есть своя история, описанная в различных источниках. Когда повстанцы ворвались в Илецк остановились в доме богатого казака, они увидели портрет Екатерины. Вначале хотели изрубить его шашками, но потом кому-то пришла в голову идея написать поверх портрет «царя Петра III». Холст наскоро замазали, и поверх местный художник изобразил Пугачева в высокой казачьей шапке. Позже портрет попал в Исторический музей в Москве и долгое время считался единственным прижизненным портретом предводителя
Крестьянского восстания.
Линогравюра «Свадьба Е.Пугачева с Устиньей». О венчании «царя» и юной казачки в Уральске существует легенда. Священник якобы отказался совершать обряд, так как у Пугачева уже была жена - Софья. Тогда, по приказу Пугачева, священника сбросили с колокольни этой церкви. Тем не менее, венчание все же состоялось. Зачем нужна была казакам и самому Пугачеву эта свадьба? По одной из версий, казаки сами навязали ему невесту: мол, будет на престоле наша уральская царица - будут нам привилегии и не будет «штата». По другой версии, сам Пугачев, увидев красавицу Устинью, влюбился. «Пугачев стал ее сватать. Отец и мать изумились и
отвечали ему: «Помилуй, государь! Дочь наша не княжна, не королевна; как ей быть за тобою? Да и как тебе жениться, когда матушка государыня еще здравствует?», - писал Пушкин в «Истории Пугачева». Ко времени свадьбы с Устиньей первая жена Пугачева - Софья - уже была арестована. Ее привезли в Казань еще в начале ноября 1773 года вместе с тремя детьми. Для разоблачения самозванца в базарные дни ее выпускали «в народ», чтобы она рассказывала о своем муже - зимовейском казаке Емельяне. Устинья же пробыла «царицей» два с половиной месяца: 26 апреля 1774 года её с матерью, среди 220 других колодников отправили в Оренбург, с которого осада была уже снята, в учрежденную «секретную комиссию» для допроса. На вопрос, сколько времени она прожила с Пугачевым, шестнадцатилетняя Устинья ответила: «Десять дней». Столько раз за время их брака Пугачев приезжал в Яицкий городок к молодой жене. Екатерина не казнила жен Пугачева, но заточила их в Кексгольмской крепости на долгие годы, и только спустя 33 года в 1801 году, внук Екатерины Александр 1 издаст указ об освобождении жен «известного Пугачева с тремя детьми» из-под караула. Мемориальная комната, где показан интерьер быта уральских казаков. Стол с тяжелыми лавками из цельной широкой доски. Старинная русская прялка. Кровать с фиксатором, изготовленная без единого гвоздя. Риза - XVIII века - праздничная одежда священника из парчи, прошитая золотыми нитями. Сарафан XVIII века, состоящий из юбки, отдельных рукавов и самого сарафана. Кованый сундук, принадлежавший Ивану Ефимовичу Денисову. Копия тарантаса поэта Александра Пушкина. В 1833 году А. Пушкин специально приехал в Уральск, чтобы на месте воссоздать события того времени и расспросить оставшихся в живых очевидцев. В этой поездке поэт написал произведение «Капитанская дочка», которое стало первым литературным произведением, описывающим восстание Е. Пугачева. Царская кара 10 января 1775 года на Болотной площади в Москве казнили Пугачева. По указу Екатерины II его должны были четвертовать и отрубить голову. Однако, опасаясь, что Пугачёв выкрикнет что-нибудь на площади, царица распорядилась сначала отрубить ему голову, а затем четвертовать. Останки его сожгли. На момент казни Емельяну было 33 года. Через пять дней указом Яицкий городок переименовали в Уральск, а реку Яик - в Урал, чтобы стереть память о восстании.
Восстание Пугачева сыграло важную роль, заставив передовые умы задуматься над проблемой крепостничества в стране, способствовало углублению кризиса и сплотило угнетенные народы всех национальностей в их справедливой борьбе с угнетением и насилием.
Старый Собор Из исторических памятников далекой эпохи сохранился от пуль и осколков снарядов Михайло-Архангельский собор, построенный в псково-новгородском стиле. По историческим данным, собор заложен в 1741 году. Здесь, на площади, 13 января 1772 года вспыхнула Кровавая прелюдия Крестьянской войны 1773-1775 годов. Рядовые казаки, недовольные распоряжениями своих верхов и правительства, убили царского генерала, атамана, офицеров, прибывших с карательным отрядом, и казаков старшинской партии. Старый Собор Пугачев так и не смог взять, хотя и удивил казаков - повстанцев знанием саперного дела, когда вывел подкоп точно под колокольню, где находился пороховой погреб крепости. В музее также сохранились колокол из чугуна 1771 года, колокол из бронзы и пушка, отлитая на Каменском заводе в 1735 году. «Пугачевский бунт - это была последняя попытка, последнее усилие казака и крепостного освободиться от жесткого ига, которое давило его с каждым днем сильнее; имя Петра Третьего послужило только предлогом. Одно оно не могло поднять несколько губерний», - А.И.Герцен
Емельян Пугачевтың мұражай-үйі
Орал – тарихи-мәдени өткені бай қала. Мұнда тарихи және мәдени құнды ғимараттар өте көп. Бүгінде облысымызда 20-дан астам мұражай бар. Тарихи ғимаратта орналасқан мұражайлардың бірі – мұражай-үйі. Емельян Пугачева. Есте қалатын тарихи орындар: көшелер, кварталдар, мемориалдық үйлер. Әрбір осындай жердің өз тағдырын анықтаған адамдар жадымен тығыз байланысты өзіндік өмірбаяны бар. Міне, қаланың ескі бөлігінде, даңғылдың қиылысында. Назарбаев пен Стременная көшесінде 18 ғасырдың ортасында салынған үй тағдырдың жазуымен тарихи ескерткішке айналды. Мұнда Емельян Пугачевтің екінші әйелі Устиня Кузнецова тұрған. Пугачевтің өзі Қазақстаннан жүздеген шақырым жерде – Зимовейская (қазіргі Волгоград облысы) казак ауылында дүниеге келген; дегенмен оның тағдыры біздің қаламен тығыз байланысты. Дәл осы жерде, 18 ғасырдың 70-жылдарында Пугачев өзін «Петр III патша» деп таныстырып, казактарды өздерінің бостандық құқықтарын от пен қылышпен қорғауға шақырды. Тарихи анықтамалықтарда 1773-75 жылдардағы халық көтерілісі. шаруалар соғысы» деген атпен енгізілген. Мұражай-үйде бір кездері Пугачевтің өзіне және оның ең жақын серіктеріне тиесілі түпнұсқа заттар: қару-жарақ, баннерлер, зеңбіректер, тұрмыстық заттар, 1773 жылы өзін халыққа Петр III ретінде көрсеткен Е.Пугачевтің тағы, Екатерина II-нің Екатерина II-нің қола көтерілісіне қатысқандарға сыйға тартқан қолғаптары, Е. Пугачев және көтеріліске қатысқан шаруалардың туы. Көрмеде Е.Пугачевты патша соттау және өлім жазасына кесу үшін Мәскеуге алып кеткен шойын тордың макетінің орны ерекше. 2004 жылы мұражай орналасқан көне ғимарат толығымен қалпына келтірілді. Мұражай үйі туристерді қызықтырады, себебі ол Кузнецовтардың бастапқы үйінде орналасқан және мұндағы барлық нәрсе маңызды тарихи оқиғамен - көтеріліспен, халық соғысымен байланысты. Мұражай-үй 18 ғасырдағы Яик казактарының типтік курені – бөрене қабырғалары, тақтай төбесі. Күрең үй алдыңғы, артқы және қора-қопсы болып бөлінген фермада тұрды. Алдында азық-түлік сақтайтын шкафтар, артқы жағында құрал-саймандар мен қайықтар, ал қорада мал ұстаған. Яик казактары ескі сенушілер болды және заттарды өзінше атады. Үстіңгі бөлмеде көне үтіктер қойылады, олар біріншіден рубель деп аталды, содан кейін шойын және бу үтіктері пайда болды. Үстелде ерекше, кемпингтік самауыр екі бөлікке бөлінген: біреуінде ботқа немесе сорпа пісіруге болады, ал екіншісінде шай қайнатуға болады. Бұл заманауи мультиварктің бір түрі. Мұражайда сонымен қатар қару-жарақ жинағы бар
1771-1775 жылдардағы жүзді қару-жарақ пен атыс қаруының үлгілері: балта, айыр, шортан, сойыл, қамшы. 1967 жылға дейін бұл ғимаратта кітапхана болды. 1991 жылы Емельян Пугачевтің мұражай-үйі филиалдардың бірі ретінде Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің құрамына енді.
Тарихқа экскурсия Сол кездегі кедейлерді езгі өзінің шарықтау шегіне жетіп, үмітсіздікпен шектесе бастады, бұл Емельян Пугачевтің басшылығымен шаруалар соғысы деп аталатын қуатты көтерілістің басталуына әкелді. 1773-1775 жылдардағы шаруалар соғысы Булавин, Болотников және Степан Разин бастаған көтерілістерден кейін Ресей тарихындағы төртінші және ірі шаруалар соғысы болды. Бұрынғы стихиялық және ұйымдаспаған көтерілістерден айырмашылығы 1773-1775 жж. Шаруалар соғысы. ұйымдасқан түрде басталды. Берда елді мекенінде көтеріліс әрекеттерін жоспарлау үшін Әскери алқа ұйымдастырылды. Шаруалар соғысында алғаш рет орыс және түркі тілдерінде жер, бостандық, қару-жарақ, мылтық қайтарып, халықтарға жетекшілік ететін манифесттер мен жарлықтар жарияланды. Тәжірибелі саясаткер болған Пугачев тек казактарды ғана емес, бұрын бірде-бір орыс көтерілісіне қатыспаған жергілікті қазақ халқын да өз туының астына жинай білді. Тарихи деректерге сүйенсек, көтеріліске татарлар, башқұрттар, удмурттар, қазақтар, дон казактары, неміс отаршылары және басқа да көптеген халықтар қатысқан. Соғыстың негізгі ұйытқылары Пугачев бастаған казактар болды, бірақ соңында бүкіл езілген халық самодержавие мен Екатерина жүйесіне қарсы көтерілді. А.С. Пушкин Пугачев көтерілісі мен ауданымызда болған оқиғалар туралы былай деп жазды: «Алаяқ туралы қауесет тез тарады.Тіпті Бударинск заставасынан Пугачев ханға хат жазып, өзін император Петр Үшінші деп атап, одан өзінің ұлын және жүз көмекші әскерді кепілге алуды талап етеді». Бірақ хан оның далаға шыққаны туралы алғашқы хабарды Орынбор губернаторына татар тілінде жазған алаяқтың хатын жібереді. «Біз, далада тұратындар, – деп жазды хан Нұралы, – бұл кімді жағалай айдап келе жатқанын білмейміз: ол алдамшы ма, әлде нағыз егемен бе? Сөйтіп, хан Нұралы Екатеринаға адал болып, Пугачевты қолдамады. Хандардан қолдау таппаған Пугачев қарапайым кедейлерді көтеріліске тартып, оларға тегін жайылымдар мен түрлі жеңілдіктерді уәде етті. Хандар мен билердің отаршылдық саясатынан қажыған қарапайым қазақтар қожайынынан айырылған орыс шаруаларымен бірігіп, көтерілісші тудың астында тұруға мәжбүр болды. Сол кездегі кейбір шежірелерде Пугачевты Досалы сұлтан қолдап, оның қосына бірнеше жүз атты әскерін әкелгені айтылады. Бұл
соғыс үш кезеңнен тұрды және 1775 жылы жеңіліске ұшырады, содан кейін көшбасшы Е.Пугачев Мәскеуге шойын торға жіберілді. Қазақтар қатысқан шаруалар көтерілісі қазақ халқының отарлауға қарсы ұлт-азаттық қозғалысының бастауы болды.
Мұражайдың ең қызықты экспонаттары – 18 ғасырдағы Тақ. Тақ бір шегесіз жасалған. Пугачев өзі алған барлық қалаларда шамамен бірдей тақтарға ие болды. Пугачевтің қос портреті. Портреттің түпнұсқасы Мәскеуде, екі данасы осында және Орынбор тарихи-өлкетану мұражайында сақтаулы. Портреттің сырын суретші Богословский 1930 жылдары қалпына келтіру кезінде ашқан. Пугачевтің бетінің астынан көгілдір лента мен Екатерина II-нің беті көріне бастады. Содан кейін суретші Пугачевты ары қарай өшірмеу үшін портретті осы пішінде қалдырады. Көптеген жылдар бойы, тіпті ғасырлар бойы портрет түпнұсқа болып саналды. 2005 жылы портрет компьютерлік зерттеуден өтіп, бұл жұмыс 19 ғасырдың 80-жылдарынан ерте емес салынғаны анықталды. Бұл портреттің әртүрлі дереккөздерде сипатталған өзіндік тарихы бар. Көтерілісшілер Илецкке басып кіріп, бай казактың үйіне тоқтағанда, Екатеринаның портретін көреді. Басында олар оны қылышпен шауып тастағысы келді, бірақ содан кейін біреудің үстіне «Патша Петр III» портретін салу идеясы келді. Кенеп асығыс жабылып, оның үстіне жергілікті суретші Пугачевты ұзын казак қалпағымен бейнелеген. Кейінірек бұл портрет Мәскеудегі тарих мұражайында аяқталды және ұзақ уақыт бойы көшбасшының жалғыз өмірлік портреті болып саналды.
Шаруалар көтерілісі.
Линогравюра «Е.Пугачевтың Устинямен үйлену тойы». Оралда «патша» мен жас казак әйелінің үйлену тойы туралы аңыз бар. Діни қызметкер бұл рәсімді өткізуден бас тартты, өйткені Пугачевтің София есімді әйелі болған. Содан кейін Пугачевтің бұйрығымен діни қызметкер осы шіркеудің қоңырау мұнарасынан лақтырылды. Соған қарамастан үйлену тойы өтті. Казактар мен Пугачевтің өзіне бұл той не үшін керек болды? Бір нұсқа бойынша, казактардың өздері оған қалыңдықты мәжбүрлеген: егер біздің Орал патшайым тағына отырса, бізде артықшылықтар болады және «штаб» болмайды дейді. Басқа нұсқа бойынша, Пугачевтің өзі әдемі Устинияны көріп, ғашық болды. «Пугачев оған ұқсай бастады, әкесі мен анасы таң қалды
Олар оған былай деп жауап берді: "Рахым етіңіз, мырза! Біздің қызымыз ханшайым емес, ханшайым емес; ол сізге қалай ереді? Императрица әлі тірі болғанда, сіз қалай үйлене аласыз?" Пушкин «Пугачев тарихында» жазды. Устинямен үйлену тойы кезінде Пугачевтің бірінші әйелі София қамауға алынған болатын. 1773 жылы қарашаның басында үш баласымен Қазанға әкелінді. Алаяқты әшкерелеу үшін оны базар күндері күйеуі Зимовей казак Емельян туралы айту үшін «халыққа» босатып жіберді. Устиня екі жарым ай бойы «патшайым» болып қалды: 1774 жылы 26 сәуірде ол анасымен бірге 220 басқа сотталғандардың қатарында қоршау жойылған Орынборға тергеу үшін құрылған «құпия комиссияға» жіберілді. Пугачевпен қанша уақыт тұратынын сұрағанда, он алты жасар Устиня: «Он күн» деп жауап берді. Неке кезінде Пугачев жас әйеліне қонаққа Яицкий қаласына бірнеше рет келді. Екатерина Пугачевтің әйелдерін өлтірмеді, бірақ оларды Кексголм бекінісінде ұзақ жылдар түрмеде ұстады, тек 33 жылдан кейін 1801 жылы Екатерина немересі Александр 1 «үш баласы бар әйгілі Пугачевтің» әйелдерін күзет қызметінен босату туралы жарлық шығарады. Орал казактарының өмірінің ішкі көрінісін көрсететін мемориалдық бөлме. Қатты кең тақтайдан жасалған ауыр орындықтары бар үстел. Ежелгі орыс айналмалы дөңгелегі. Бір шегесіз жасалған қысқышы бар төсек. Часубле - 18 ғасыр - алтын жіптермен тігілген брокадан жасалған діни қызметкердің мерекелік киімі. Юбкадан, бөлек жеңдерден және сарафанның өзінен тұратын 18 ғасырдағы сарафан. Иван Ефимович Денисовке тиесілі соғылған сандық. Ақын Александр Пушкиннің тарантас көшірмесі. 1833 жылы А.Пушкин Оралға арнайы келіп, сол кездегі оқиғаларды орнында жаңғыртып, көзі тірі куәгерлерден сұхбат алады. Осы сапарында ақын Е.Пугачев көтерілісін сипаттайтын алғашқы әдеби шығарма болып табылатын «Капитанның қызы» шығармасын жазды. Патша жазасы 1775 жылы 10 қаңтарда Мәскеудегі Болотная алаңында Пугачев өлім жазасына кесілді. Екатерина II жарлығы бойынша ол төрттен бір бөлігі кесіліп, басы кесілуі керек еді. Алайда, Пугачев алаңда бірдеңе деп айғайлап жібереді деп қорқып, патшайым алдымен басын кесіп, содан кейін төрттен кесуді бұйырады. Оның қалдықтары өртеніп кеткен. Өлім жазасына кесілген кезде Емельян 33 жаста еді. Бес күннен кейін көтеріліс жадын өшіру үшін Жарлықпен Яицкий қаласы Орал, ал Яик өзені Жайық деп өзгертілді.
Пугачев көтерілісі прогресшіл ой-пікірлерді елдегі крепостнойлық құқық мәселесі туралы ойлануға мәжбүрлеуде маңызды рөл атқарды, дағдарыстың тереңдеуіне ықпал етті және езгіге ұшыраған барлық ұлт өкілдерін езгі мен зорлық-зомбылыққа қарсы әділ күресте біріктірді.
Ескі собор Алыс дәуірдегі тарихи ескерткіштердің ішінде Псков-Новгород стилінде салынған Әулие Михаил Архангел соборы оқ пен снаряд сынықтарынан сақталған. Тарихи деректерге сүйенсек, собор 1741 жылы қаланған. Міне, алаңда 1772 жылы 13 қаңтарда 1773-1775 жылдардағы шаруалар соғысының қанды прелюдиясы басталды. Бастықтардың, үкіметтің бұйрығына наразы қарапайым казактар патша генералын, атаманды, жазалаушы отрядпен келген офицерлерді, аға партияның казактарын өлтірді. Пугачев ешқашан ескі соборды ала алмады, бірақ ол бекіністің ұнтақ журналы орналасқан қоңырау мұнарасының астынан туннель қазған кезде казак көтерілісшілерін саперлік жұмыс туралы білімімен таң қалдырды. Мұражайда сондай-ақ 1771 жылы жасалған шойын қоңырау, 1735 жылы Каменский зауытында құйылған қола қоңырау және зеңбірек сақталған. «Пугачев көтерілісі казактар мен крепостниктердің өзін күн сайын қатты қысатын қатал қысымнан құтылу үшін соңғы әрекеті, соңғы әрекеті болды; жалғыз Петрдің аты ғана үшінші қамыт ретінде қызмет ете алмады. провинциялар», - А.И. Герцен
