«Индекс коже»: как менялись цены на продукты питания
Многие слышали про, так называемый, «индекс бигмака» - неофициальный, и даже скорее шуточный, способ определения паритета покупательной способности. С помощью него экономисты определяют реальные обменные курсы валют различных государств, соотнося стоимость не стандартной продуктовой корзины, а обычного бургера. FRESH CITY также решили «поиграться» со статистикой цен и выяснить, как менялась стоимость главного мартовского блюда - наурыз-коже. Рассказываем, в каком регионе инфляция сильнее всего повлияла на праздничный стол, а также, как в среднем подорожала жизнь казахстанцев.
Автор: Редакция Fresh City
Ингредиенты Рецепт главного национального блюда на Наурыз отличается от региона к региону. Где-то в него добавляют морковь, где-то сухофрукты, кто-то предпочитает соленое мясо, а кто-то копченное. Мы решили взять за основу своих расчетов самый простой рецепт, который могут позволить себе все: конина - 2 кг айран - 2 л лапша - 100 гр пшено - 100 гр перловка - 100 гр курт - 200 гр соль, вода Но, так как в отчетах Нацстатистики нет данных по стоимости курта, вместо него мы взяли средние цены на творог жирностью 5-9% (из расчёта на то, что многие хозяйки сами предпочитают готовить это лакомство).
Ожидаемо, самым дорогим ингредиентом оказалось мясо - конина в среднем по Казахстану стоит 3000 тг* за килограмм (с костями). Наиболее высокая цена отмечается в Алматы - 3674 тг за килограмм. Наиболее низкими ценами на данный продукт отличилась Кызылорда - 2456 тг за килограмм. В структуре конечной стоимости наурыз- коже на долю мяса приходится около 80%. Любопытно, что за год, цена на конину по республике снизилась, хотя и не значительно - всего на 0,7%.
Второй по дороговизне ингредиент - курт, в нашем случае творог. 2116 тг за килограмм - средняя цена по республике. Самый дорогой творог в Актау - 2724 тг за килограмм, самый дешёвый в Кокшетау - 1500 тг за килограмм. За год продукт подорожал более чем на 11%. Далее идет лапша со средней ценой по стране в 1304 тг за килограмм. 1724 тг за килограмм - самая высокая цена в Астане, 1051 тг за килограмм - самая низкая в Конаеве. Средний рост по республике - 17% за год. Средние цены на пшено - 503 тг за килограмм, на перловку - 375 тг за килограмм, на кефир(айран) - 419 тг за литр, соль - 67 тг за килограмм. Касательно соли складывается интересная статистика. С 2021 года стоимость главной приправы выросла сначала на 20%, а потом с 2022 года ещё на 3%.
*По данным за декабрь 2023 года.
Регионы При расчете конечной стоимости блюда, мы не брали во внимание инфляцию в сфере коммунальных услуг, поэтому здесь вы не найдете корреляцию с увеличением тарифов на воду, газ и свет. Представим идеальные условия, в которых наурыз-коже готовится на открытом огне и с использованием колодезной воды. Самым дорогим национальное блюдо окажется у жителей Алматы. Порция на 6 персон обойдется им в 8927 тг, чуть дешевле у астанчан - 8894 тг. Самый дешёвый ценник для кызылординцев - 6357 тг, в Уральске - 6398 тг, и замыкает тройку лидеров Туркестан - 6703 тг. Годом ранее ситуация складывалась иная - самый дорогой наурыз-коже был на столе у жителей столицы - 8760 тг, а самый дешёвый у уральцев - 5982 тг. В среднем по стране стоимость блюда за год выросла на 1,5% - с 7369 тг до 7482 тг. Если верить Нацстату, в январе 2024 года среднегодовая инфляция составила 9,5%.
Погрешность Анализируя данные Нацстата нам пришлось заполнять пробелы, используя средние значения по республике. Так, например, в отчётах не были отражены цены на кефир (айран) в Кызылорде, Актау, Атырау и Петропавловске. Также из-за неполноты февральских данных, за основу были взяты январские отчёты за 2024, 2023 и 2022 годы, датируемые декабрем предыдущих лет.
Услуги В начале марта Forbes.kz представил данные по уровню инфляции на платные услуги для казахстанцев. Так, цены на платные услуги за год выросли на 12,8%, непродовольственные товары - на 8,5%, продовольственные товары - на 7,4%. По сравнению с февралем прошлого года тарифы на водоотведение повысились на 33,9%, отопление центральное - на 30,9%, холодную воду - на 30,8%, вывоз мусора - на 30,7%, горячую воду - на 29,4%, электроэнергию - на 19,9%. Кроме того, цены на услуги организаций комплексного отдыха увеличились на 21,5%, санаториев - на 16%, услуги здравоохранения - на 13,9%, услуги в области отдыха и спортивных мероприятий - на 13,3%, парикмахерских и заведений личного обслуживания - на 13,1%, услуги сотовой связи - на 12,4%. Проезд в такси подорожал на 11,7%, городским автобусом - на 9,3%, железнодорожным пассажирским транспортом - на 8,7%, междугородними автобусами - на 8,2%. Однако проезд воздушным пассажирским транспортом подешевел на 4%.
Инфляция В январском отчете Нацстата отмечается, что в региональном разрезе в январе 2024 года в годовом выражении уровень инфляции, превышающий среднереспубликанский сложился в десяти регионах, из них наибольший - в Карагандинской (11,3%), Мангистауской (10,6%), Атырауской и Восточно-Казахстанской (по 10,1%) области. Наибольший вклад в годовой уровень инфляции внесли продукты питания и безалкогольные напитки (3,1 процентных пункта), жилищные услуги (1,8 процентных пункта), одежда и обувь (1,1 процентных пункта). За год цены на хлебобулочные изделия и крупы повысились на 10,1%, мясо и мясопродукты - на 6,8% и внесли основной вклад в инфляцию 0,7 и 0,8 процентных пункта, соответственно. Удорожание яиц на 16,9%, безалкогольных напитков на 10,9% и внесли вклад по 0,2 п.п., молочных продуктов (на 10,4%) - в 0,4 п.п., фруктов и овощей (на 9%) - в 0,5 процентных пункта в годовую инфляцию.
Услуги ЖКХ за год подорожали на 13,8%, а их вклад в инфляцию составил 1,8 процентных пункта. В январе 2024 года по сравнению с январем прошлого года отопление центральное стало выше на 26,7% и внесло вклад в годовую инфляцию в 0,3 п.п., электроэнергия (на 20,7%) - в 0,4 п.п., услуги по обслуживанию и ремонту жилых помещений (на 8,7%), аренда жилья (на 7,9%) - по 0,2 процентных пункта.
«Индекс коже»: как менялись цены на продукты питания
Тері индексі: азық-түлік бағасы қалай өзгерді
Сатып алу қабілетінің паритетін анықтаудың бейресми, тіпті әзіл-оспақ әдісі - «Big Mac индексі» туралы көп адамдар естіді. Оның көмегімен экономистер стандартты азық-түлік себетінің емес, қарапайым бургердің құнын корреляциялай отырып, әртүрлі елдердің валюталарының нақты бағамдарын анықтайды. FRESH CITY де баға статистикасымен «ойнап», наурыздың басты тағамы – наурыз-көженің құны қалай өзгергенін білуге шешім қабылдады. Мерекелік дастарханға қай өңірде инфляция көбірек әсер еткенін, сондай-ақ қазақстандықтардың орташа өмір сүру құнының қалай өскенін айтып береміз.
Құрамы Наурыз мейрамындағы негізгі ұлттық тағамның рецепті әр аймақта әртүрлі. Бір жерде оған сәбіз қосылады, бір жерде кептірілген жемістер, кейбіреулері тұздалған ет, ал кейбіреулері ысталған. Біз өз есеп-қисаптарымызға әркімнің қолынан келетін қарапайым рецептті алуды жөн көрдік: жылқы еті – 2 кг айран – 2 л кеспе – 100 г тары – 100 г інжу арпа – 100 г құрт – 200 г тұз, су. 5-9% (көптеген үй шаруасындағы әйелдер бұл нәзіктікті өздері дайындағанды қалайтынына негізделген).
Күтілгендей, ең қымбат ингредиент ет болып шықты – жылқы еті Қазақстанда орта есеппен бір келіге 3000 теңге* (сүйегімен) тұрады. Ең жоғары баға Алматыда белгіленді – келісіне 3674 теңге. Бұл өнімнің ең төменгі бағасы Қызылордада болды – келісі 2456 теңге. Наурыз-көжеттің түпкілікті өзіндік құнының құрылымында еттің үлесі шамамен 80% құрайды. Бір қызығы, жыл ішінде республика бойынша жылқы етінің бағасы айтарлықтай болмаса да, бар болғаны 0,7%-ға арзандады.
Екінші ең қымбат ингредиент - құрт, біздің жағдайда сүзбе. Килограмына 2116 теңге – республикадағы орташа баға. Ақтауда ең қымбат сүзбе келісі 2724 теңге, ең арзаны Көкшетауда 1500 теңге. Бір жыл ішінде өнім 11 пайыздан астам қымбаттады. Одан кейін елдегі орташа бағасы келісіне 1304 теңге болатын кеспе келеді. Келісіміне 1724 теңге Астанада ең жоғары баға болса, Қонаевта 1051 теңге ең төменгі баға. Республика бойынша орташа өсім жылына 17% құрайды. Тарының орташа бағасы келісіне 503 теңге, інжу арпаның келісі 375 теңге, айранның (айран) литріне 419 теңге, тұздың келісі 67 теңгеден сатылуда. Тұзға қатысты бірнеше қызықты статистика бар. 2021 жылдан бастап негізгі дәмдеуіштердің құны алдымен 20%-ға, содан кейін 2022 жылдан бастап тағы 3%-ға өсті.
*2023 жылдың желтоқсан айындағы деректерге сәйкес.
Аймақтар Ыдыс-аяқтың түпкілікті құнын есептеу кезінде біз коммуналдық қызмет саласындағы инфляцияны ескермедік, сондықтан мұнда су, газ және электр энергиясы тарифтерінің өсуімен корреляцияны таба алмайсыз. Наурыз-көже ашық отта және құдық суын пайдаланып дайындалатын тамаша жағдайларды елестетіп көрейік. Ең қымбат ұлттық тағам алматылықтар арасында болады. 6 адамға арналған порция оларға 8927 теңге, астаналықтар үшін сәл арзанырақ 8894 теңге болады. Қызылордалықтар үшін ең арзан баға – 6357 теңге, Оралда – 6398 теңге, ал Түркістан қаласы үздік үштікті – 6703 теңгеден жапты. Бір жыл бұрын жағдай басқаша еді – астаналықтар дастарханында ең қымбат Наурыз-көже – 8760 теңге, ал ең арзаны Оралда – 5982 теңге болатын. Ел бойынша орташа алғанда бір тағамның құны бір жыл ішінде 1,5%-ға – 7369 теңгеден 7482 теңгеге дейін өсті. Ұлттық статистика мәліметтері бойынша 2024 жылғы қаңтарда орташа жылдық инфляция 9,5% құрады.
Қате Ұлттық статистика деректерін талдау кезінде республика бойынша орташа мәндерді пайдалана отырып, олқылықтарды толтыруға тура келді. Мысалы, Қызылорда, Ақтау, Атырау және Петропавлдағы айранның бағасы есептерде көрсетілмеген. Сондай-ақ ақпан айындағы деректердің толық болмауына байланысты өткен жылдардың желтоқсан айындағы 2024, 2023 және 2022 жылдарға арналған қаңтардағы есептері негізге алынды.
Қызметтер Наурыз айының басында Forbes.kz қазақстандықтар үшін ақылы қызметтердің инфляция деңгейі туралы мәліметтерді ұсынды. Мәселен, ақылы қызметтер бағасы бір жылда 12,8%-ға, азық-түлік емес тауарлар – 8,5%-ға, азық-түлік тауарлары – 7,4%-ға өсті. Өткен жылдың ақпан айымен салыстырғанда кәрізге – 33,9 пайызға, орталықтандырылған жылытуға – 30,9 пайызға, суық суға – 30,8 пайызға, қоқыс шығаруға – 30,7 пайызға, ыстық суға – 29,4 пайызға, электр қуатына – 19,9 пайызға қымбаттаған. Сонымен қатар, кешенді демалыс ұйымдарының қызметтері 21,5%-ға, санаторийлер – 16%-ға, денсаулық сақтау қызметтері – 13,9%-ға, демалыс және спорттық іс-шаралар саласындағы қызметтер – 13,3%-ға, шаштараздар мен жеке қызмет көрсету мекемелері – 13,1%-ға, ұялы байланыс қызметтері – 12,4%-ға қымбаттады. Такси тарифтері 11,7%-ға, қалалық автобустар – 9,3%-ға, теміржол жолаушылар көлігі – 8,7%-ға, қалааралық автобустар – 8,2%-ға өсті. Алайда әуе жолаушылар тасымалының бағасы 4 пайызға арзандады.
Инфляция Ұлттық статистика комитетінің қаңтардағы есебінде өңірлер бойынша 2024 жылғы қаңтарда жылдық мәнде инфляцияның орташа республикалық деңгейден асуы он облыста байқалғаны, оның ішінде ең жоғары Қарағанды (11,3%), Маңғыстау (10,6%), Атырау және Шығыс Қазақстан (10,1%) облыстарында байқалғаны атап өтілген. Жылдық инфляция деңгейіне азық-түлік және алкогольсіз сусындар (3,1 пайыздық тармақ), тұрғын үй қызметтері (1,8 пайыздық тармақ), киім-кешек пен аяқ киім (1,1 пайыздық тармақ) ең көп үлес қосқандар болды. Бір жыл ішінде нан өнімдері мен жарма бағасы 10,1%-ға, ет және ет өнімдері – 6,8%-ға өсіп, инфляцияға тиісінше 0,7 және 0,8 пайыздық тармаққа негізгі үлес қосты. Жұмыртқа 16,9%-ға, алкогольсіз сусындар 10,9%-ға қымбаттауы жылдық инфляцияға әрқайсысы 0,2 пайыздық тармаққа, сүт өнімдері (10,4%) – 0,4 пайыздық тармаққа, жемістер мен көкөністер (9%) – 0,5 пайыздық тармаққа өсті.
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық бір жылда 13,8%-ға қымбаттап, олардың инфляцияға қосқан үлесі 1,8 пайыздық тармақты құрады. 2024 жылғы қаңтарда өткен жылдың қаңтарымен салыстырғанда орталықтан жылыту 26,7%-ға жоғарылады және жылдық инфляцияға 0,3 пайыздық тармаққа, электр энергиясы (20,7%-ға) – 0,4 пайыздық тармаққа, тұрғын үй-жайларға техникалық қызмет көрсету және жөндеу қызметтері (8,7%-ға), жалға берілетін тұрғын үйлер (7,9%-ға) – әр 0,2%-ға ықпал етті.
