Наш город славится своим богатым историческим и культурным наследием. Здесь происходили значимые события, оставившие след в истории, и побывало много выдающихся личностей с мировым именем. Среди них - великий поэт и классик мировой литературы Александр Сергеевич Пушкин.
Автор: Редакция Fresh City
С момента его визита в Уральск прошло почти два века, но память о гениальном писателе жива и по сей день. Наш небольшой город с любовью хранит воспоминания о его пребывании, которые являются важной частью местной истории.
Визит Александра Сергеевича Пушкина в наш город неразрывно связан с историей Пугачёвского восстания. Великий поэт, известный своим вольнодумным духом и страстным темпераментом, решил написать исторический очерк о Емельяне Пугачёве и роман, посвящённый этой драматической эпохе. Однако он не ограничился изучением архивных документов в столицах. Для более глубокого понимания событий Пушкин отправился в путешествие, чтобы лично побывать в местах восстания, встретиться с современниками и очевидцами тех событий.
17 августа 1833 года поэт выехал из Петербурга, а 16 сентября прибыл в Оренбургский край. Его путь пролегал по почтовому тракту через станицы и города, которые в годы восстания были крепостями. 19 сентября из Оренбурга Пушкин написал жене: «Завтра еду к яицким казакам. Пробуду у них дня три». Утром 20 сентября он отправился в путь и уже на следующий день прибыл в Уральск.
Приезд Пушкина стал значимым событием для города. В 1833 году он был уже весьма известен, и такие гости из столицы были редкостью. Городская знать пребывала в восторженном ожидании. Поэт посетил все ключевые места в Уральске, связанные с Пугачёвским восстанием, чтобы проникнуться духом той эпохи.
Согласно воспоминаниям современников, именно во время этого путешествия Александр Сергеевич впервые отпустил усы и начал отращивать бороду - этот образ стал его визитной карточкой в последующие годы.
Визит Пушкина оставил неизгладимый след в истории нашего города, укрепив его связь с великим именем и значительными событиями прошлого.
Этот образ Пушкина, запечатлённый художником, до сей поры сохранился в музее. В исторических кругах до сих пор идут споры, сопровождал ли в этой поездке его Владимир Даль, который, как известно, был довольно частым гостем в Уральске. Обладая пытливым умом и крайне темпераментным характером, Пушкин кропотливо и тщательно собирал сведения обо всём, что касалось Пугачёвского восстания, и сличал эти факты с другими источниками. Позже он писал: «Я посетил места, где произошли главные события эпохи, мною описанной, поверяя мёртвые документы словами ещё живых, но уже престарелых очевидцев, и вновь поверяя их дряхлеющую память историческою критикою».
К яицким казакам Пушкина привело стремление выяснить «мнение народное» о крестьянской войне 1773-1775 годов и самом Пугачёве. В Уральске он встретился с очевидцами и участниками Пугачёвского восстания. Первым очевидцем восстания, с которым встретился Пушкин ещё до приезда в Уральск, был великий баснописец Иван Крылов. Отец Ивана Андреевича Крылова, Андрей Прохорович Крылов, служил комендантом Яицкой крепости. Во время Пугачёвского бунта семья Крыловых спасалась от восставших: мальчик вместе с матерью покинул крепость и выехал в Оренбург. Однако город вскоре был осаждён, и юный Иван своими глазами наблюдал ужасы осады. Эти впечатления навсегда запечатлелись в памяти Крылова и позже легли в основу сюжета романа Пушкина «Капитанская дочка».
Внимательное чтение «Истории Пугачёва» и «Капитанской дочки» убеждает нас в том, что Пушкин почерпнул множество сведений и деталей из рассказов живых свидетелей восстания. Например, подробности осады Яицкой крепости, такие как подкоп и взрыв колокольни, страдания и голод осаждённых, были услышаны поэтом именно в Уральске.
Во время своего визита Пушкин включил в свои записи рассказы о первых поселенцах на Яике, походах казаков в Хиву, а также местные легенды, например, о прародительнице уральцев Гугнихе. Уже в Болдине поэт писал: «Я побывал в тех краях, где имя Пугачёва ещё гремит».
Из воспоминаний местных жителей он отметил интересный факт: уральские казаки действительно верили в то, что Емельян Пугачёв был императором Петром III. Одна из местных жительниц, 80-летняя казачка, говорила: «Грех сказать, на него мы не жалуемся, он Пугачёв нам зла не сделал». В Уральске поэт встретился и с 95-летним сыном Михайлы Пьянова, у которого Пугачёв останавливался в ноябре 1772 года. Именно этому человеку Пугачёв впервые признался, что он - царь Пётр III.
Пушкин осматривал исторические дома города. В одном из них, где жила Устинья Кузнецова, ставшая женой Емельяна Пугачёва, ныне расположен музей. В другом здании, некогда принадлежавшем участнику восстания Михаилу Толкачёву, также бывал Пугачёв.
Пушкин пробыл в Уральске всего три дня, но этого времени оказалось достаточно, чтобы он глубоко проникся атмосферой места и времени. Визит помог ему ярко передать колорит эпохи, осознать роль личности Пугачёва и народа в восстании.
Материала, собранного в этой поездке, хватило на множество произведений, включая стихотворение «Осень», несколько сказок, две поэмы и повести. Пушкина интересовал не только русский фольклор. В бумагах великого классика была найдена запись старинного народного произведения о батыре Козы-Корпеш и его возлюбленной Баян-Сулу. Запись сделана чернилами, но писал не Пушкин, вероятнее всего, переводчик. Эту легенду Пушкин мог услышать только в Уральске или в ближайших его окрестностях. Вероятнее всего, произведение произвело впечатление на великого поэта, и, возможно, он имел намерение написать поэму. Пушкин намеревался вновь посетить Уральск, о чем писал: «До свидания, в степи или над Уралом», и вполне возможно, что, если бы он трагически не погиб на дуэли, поэт прославил бы Уральск еще не раз.
«Не гость в Уральске, а жилец. Гуляют Пушкинские строки по степи из конца в конец» - отрывок из стихотворения Жубана Молдагалиева, посвящённого великому классику мировой литературы.
Память великого классика увековечена в музее А.С. Пушкина, расположенном в бывшей резиденции наказных атаманов Уральского казачьего войска, здание 1825 г. постройки. Дом атаманов перенёс два пожара в 1807 и 1821 годах. После этого в 1821 году атаман Д.М. Бородин пригласил из Петербурга итальянского военного архитектора М. Дильмедино, который построил это здание в итальянском стиле «Палаццо», используя сохранившиеся от пожара стены. Дом состоит из двух этажей. На 1-м этаже располагалось 12 комнат, на 2-м этаже - 11 комнат. Открыт музей был в год Пушкина в Казахстане. Долгие годы Уральский педагогический институт носил имя известного классика. Чуть дальше ВУЗа расположен памятник великому поэту и сквер, носящий его имя. В музее очень точно воссоздана атмосфера светского дома начала ХIХ века, в котором побывали И. Крылов, В. Даль, В. Жуковский, Т. Шевченко, А. Плещеев, Л. Толстой. Общая площадь музея составляет 100,8 квадратных метров. Экспозиционный зал представлен в антураже XIX века - винтажная мебель, секретер, клавесин, письменный стол, церковно-приходская книга и многое другое. Гостей музея встречает бюст великого поэта, рядом на стене - стихотворение, которое посвятил Пушкину писатель, поэт, журналист Жубан Молдагалиев: «Не гость в Уральске, а жилец. Гуляют Пушкинские строки по степи из конца в конец». Так завершается стихотворение, посвященное великому классику. На откидной полочке секретера - перо и рукопись. Возможно, за таким столом и работал поэт в дни приезда в Уральск. Казалось бы, ничем не примечательный ламберный стол, на котором раскладывали пасьянс, играли в карты. На обшитом зеленым сукном рабочем столе, переданном в музейный фонд известной в Уральске семьей врача Журавлева, - письменные принадлежности XIX века, пепельница для сигар, копии рукописей поэта, портрет Натальи Гончаровой. В основном зале музея воссоздан антураж первой половины XIX века, того времени, когда Пушкин был в Уральске. На стенах - зеленые с золотом обои, изготовленные для музея по спецзаказу. У двери на вешалке - копии вещей поэта: крылатка, цилиндр, трость. Как свидетельствуют историки, Пушкин был небольшого роста, и, чтобы зрительно прибавить себе рост, поэт носил модный в то время головной убор - цилиндр. Модой того времени было и ношение трости. Как известно, поэт был заядлым дуэлянтом, и, чтобы правая рука не теряла силу, он носил весьма тяжелую трость, отлитую из металла. Под стеклом - церковно-приходская книга из собора Архангела Михаила. В ней велась запись о рождении и смерти жителей Уральска, регистрировались акты венчания еще с 1832 года. На стене над старинным клавесином - восстановленные фотографии улиц, старинных зданий и строений: ул. Большая Михайловская, Триумфальная арка, собор Архангела Михаила, церковь Петра и Павла, Ханская роща, дом старшины войскового хозяйственного правления. Подлинный экспонат в музее - серебряный молоток на серебряном подносе, который был преподнесен Николаю II в 1891 году во время закладки храма Христа Спасителя. Книжный шкаф и секретер в фонд музея сдал уралец Тимофеев. Книги взяты из библиотеки учителя Курилина. Над столом - гравюры видов старинного Уральска и фотографии тех, чье имя связано с Уральском и этим домом. На одной из них - атаман Василий Покатилов, который встретил поэта в Уральске и дал ему доступ в архивы. Над комплектом винтажной мебели XIX века - ценнейший экспонат музея: оригинал портрета наказного атамана Давида Бородина кисти великого художника Василия Тропинина. Художник писал галерею полководцев войны 1812 года. Портрет Бородина был написан в 1827 году, в том же, что и портрет Пушкина. Возможно, они даже встречались в доме художника в Петербурге, когда позировали. Правда, уральскому дому-музею досталась лишь копия портрета поэта. В зале музея установлен и информационный киоск, посвященный великому Абаю Кунанбаеву, именно он первым перевел труды Пушкина на казахский язык. Небольшая экспозиция посвящена единственному официально признанному двойнику Пушкина - уральцу Владиславу Букрееву. В 1990 году тогда еще в Ленинграде он участвовал в Международном конкурсе двойников. Из трех тысяч претендентов был выбран именно он. Владислав Букреев умер в 2021 году. Свои заметки и публикации он собрал в папку и в октябре 2008 года передал в музей «Старый Уральск», подписав ее: «Я - двойник Александра Сергеевича Пушкина. Не забывайте меня». Эти документы были переданы в дом-музей А. С. Пушкина. Завершает экспозицию посмертная маска поэта. До последнего вздоха рядом с поэтом находился его друг и товарищ Владимир Даль. Именно он приказал после смерти поэта снять с его лица посмертную маску. Это одна из четырех копий, оригинал находится в музее на Мойке, в Санкт-Петербурге. В Уральск, тогда еще в литературный музей, копию привезли в 1977 году. Память о классике мировой литературы живет в сердцах уральцев. Одни из самых красивых и ярких мероприятий, передающих величественную и притягательную атмосферу XIX века, - пушкинские балы - проводят осенью во многих школах и вузах области. В памятные даты проводятся Пушкинские чтения. Дом наказных атаманов, как и два века назад, полон гостей, которые, с интересом слушая «преданья старины глубокой», находят их отголоски в современном облике родного Уральска.
«Я ехал к вам…» - А. С. Пушкин в Уральске
«Мен сені көруге келе жатыр едім...» - Оралда А.С.Пушкин
Қаламыз өзінің бай тарихи және мәдени мұрасымен танымал. Мұнда тарихта із қалдырған маңызды оқиғалар болды, әлемге әйгілі көптеген көрнекті тұлғалар осында болды. Олардың қатарында ұлы ақын, әлем әдебиетінің классигі Александр Сергеевич Пушкин де бар.
Оралға келгеніне екі ғасырға жуық уақыт өтсе де, кемеңгер жазушының естелігі күні бүгінге дейін сақталған. Біздің шағын қаламыз оның болуы туралы естеліктерді есте сақтайды және өлке тарихының маңызды бөлігі болып табылады.
Александр Сергеевич Пушкиннің қаламызға келуі Пугачев көтерілісінің тарихымен тығыз байланысты. Еркін ойшыл, жалынды темпераментімен танылған ұлы ақын Емельян Пугачев туралы тарихи очерк пен осы драмалық дәуірге арналған роман жазуды жөн санайды. Алайда ол астаналардағы мұрағат құжаттарын зерттеумен шектелмеді. Оқиғаларды тереңірек түсіну үшін Пушкин көтеріліс болған жерлерді өзі аралап, замандастарымен және сол оқиғалардың куәгерлерімен кездесу үшін саяхатқа шықты.
1833 жылы 17 тамызда ақын Петербургтен шығып, 16 қыркүйекте Орынбор облысына келеді. Оның жолы пошта жолы бойынша көтеріліс жылдарында бекініс болған ауылдар мен қалалар арқылы өтті. 19 қыркүйекте Пушкин Орынбордан келген әйеліне былай деп жазды: «Ертең мен Яик казактарына барамын, олармен үш күн боламын». 20 қыркүйек күні таңертең жолға шығып, ертесіне Оралға келді.
Пушкиннің келуі қала үшін маңызды оқиға болды. 1833 жылы ол өте танымал болды, астанадан мұндай қонақтар сирек болды. Қала дворяндары үлкен асыға күтті. Ақын Оралдың Пугачев көтерілісіне байланысты барлық маңызды жерлерін аралап, сол дәуірдің рухына бой алдырды.
Замандастарының естеліктеріне сәйкес, дәл осы сапарда Александр Сергеевич алғаш рет мұртты және сақалын өсіре бастады - бұл сурет кейінгі жылдары оның визит картасына айналды.
Пушкиннің сапары қаламыздың тарихында өшпес із қалдырып, оның ұлы есіммен, өткеннің айтулы оқиғаларымен байланысын нығайтты.
Суретші түсірген Пушкиннің бұл бейнесі музейде күні бүгінге дейін сақталған. Тарихи ортада Оралға жиі келетін Владимир Дальдың бұл сапарында оны ертіп барғаны туралы пікірталастар әлі де бар. Ізденімпаз ақыл-ойы мен өте темпераментті мінезі бар Пушкин Пугачев көтерілісіне қатысты барлық ақпаратты мұқият және мұқият жинады және бұл фактілерді басқа дереккөздермен салыстырды. Кейін ол былай деп жазды: «Мен сипаттаған дәуірдің негізгі оқиғалары болған жерлерді аралап, өлі құжаттарды тірі, бірақ қазірдің өзінде егде тартқан куәгерлердің сөздерімен тексеріп, олардың ескірген жадын тарихи сынмен тағы да тексердім».
Пушкиннің 1773-1775 жылдардағы шаруалар соғысы және Пугачевтің өзі туралы «халық пікірін» білуге деген ұмтылысы оны Яик казактарына жетеледі. Оралда Пугачев көтерілісінің куәгерлерімен және қатысушыларымен кездесті. Пушкин Оралға келмей тұрып-ақ кездескен көтерілістің алғашқы куәгері ұлы фабулист Иван Крылов болды. Иван Андреевич Крыловтың әкесі Андрей Прохорович Крылов Яицк бекінісінің коменданты қызметін атқарған. Пугачев көтерілісі кезінде Крыловтар отбасы көтерілісшілерден қашып кетті: бала анасымен бірге бекіністен шығып, Орынборға кетті. Алайда қала көп ұзамай қоршауға алынып, жас Иван қоршаудың сұмдығын өз көзімен көрді. Бұл әсерлер Крыловтың жадында мәңгі қалды және кейінірек Пушкиннің «Капитанның қызы» романының сюжетіне негіз болды.
«Пугачев тарихы» мен «Капитанның қызын» мұқият оқу Пушкиннің көтерілістің тірі куәгерлерінің әңгімелерінен көптеген мәліметтер мен мәліметтер жинағанына көз жеткізеді. Мысалы, Яицк бекінісін қоршауға алу кезіндегі қоңырау мұнарасының бұзылуы мен жарылуы, қоршауда қалғандардың азабы мен аштығы сияқты жайттарды ақын Оралда естіген.
Пушкин өзінің жазбаларына Яикке алғашқы қоныстанушылар, Хиуадағы казак жорықтары туралы, сондай-ақ жергілікті аңыздарды, мысалы, Орал халқының атасы Гугниха туралы жазбаларын енгізді. Болдинде ақын былай деп жазды: «Мен Пугачевтің аты әлі күнге дейін күркіреген елдерде болдым».
Жергілікті тұрғындардың естеліктерінен ол қызықты фактіні атап өтті: Орал казактары шынымен Емельян Пугачевты император Петр III деп санайды. Жергілікті тұрғындардың бірі, 80 жастағы казак әйелі: «Біз оған шағымданбаймыз, Пугачев бізге ешқандай жамандық жасаған жоқ деп айту күнә», - деді. Оралда ақын Пугачев 1772 жылы қарашада бірге болған 95 жастағы Михаил Пьяновтың ұлымен де кездесті. Пугачев өзінің Петр III патша екенін алғаш рет осы адамға мойындады.
Пушкин қаланың тарихи үйлерін аралады. Олардың бірінде Емельян Пугачевтің әйелі болған Устиня Кузнецова тұрған жерде қазір мұражай бар. Пугачев сонымен бірге бір кездері көтеріліске қатысушы Михаил Толкачевке тиесілі басқа ғимаратты аралады.
Пушкин Оралда небәрі үш күн болды, бірақ бұл уақыт оның жер мен уақыт атмосферасына терең бойлауы үшін жеткілікті болды. Бұл сапар оған дәуірдің дәмін анық жеткізуге және Пугачевтің жеке басы мен халықтың көтерілістегі рөлін түсінуге көмектесті.
Бұл сапарда жиналған материалдар көптеген шығармаларға, соның ішінде «Күз» поэмасына, бірнеше ертегіге, екі өлең мен әңгімеге жеткілікті болды. Пушкинді орыс фольклоры ғана қызықтырған жоқ. Ұлы классиктің газеттерінде жауынгер Қозы-Көрпеш пен оның сүйікті Баян-Сұлу туралы көне халық шығармасының жазбасы табылды. Жазба сиямен жасалған, бірақ оны Пушкин жазбаған, сірә, аудармашы. Пушкин бұл аңызды Оралда немесе оның төңірегінде ғана естиді. Сірә, бұл шығарма ұлы ақынға әсер еткен, бәлкім, өлең жазу ниеті болған шығар. Пушкин Оралға тағы баруды көздеп, ол туралы: «Қош бол, далада немесе Жайық үстінде» деп жазғаны, айтыста қайғылы қаза болмағанда ақын Оралдың даңқын бірнеше рет асқақтатуы әбден мүмкін еді.
«Оралда қонақ емес, тұрғын. Пушкин жолдары даланы басынан аяғына дейін кезеді» – Жұбан Молдағалиевтің әлем әдебиетінің ұлы классигіге арналған өлеңінен үзінді.
Ұлы классиктің естелігі А.С. Пушкин, Орал казак әскері атамандарының бұрынғы резиденциясы, 1825 жылы салынған ғимарат. Атамандар үйі 1807 және 1821 жылдары екі рет өртке ұшырады. Осыдан кейін 1821 жылы атаман Д.М. Бородин итальяндық әскери сәулетші М.Дильмединоны Санкт-Петербургтен шақырды, ол бұл ғимаратты итальяндық «палаццо» стилінде өрттен аман қалған қабырғаларды пайдаланып тұрғызды. Үй екі қабаттан тұрады. 1-қабатта 12 бөлме, 2-қабатта 11 бөлме болды. Мұражай Қазақстанда Пушкин жылы ашылған. Көп жылдар бойы Орал педагогикалық институты атақты классиктің есімін алып жүрді. Университеттен сәл ілгері жерде ұлы ақынның ескерткіші мен оның атымен аталатын қоғамдық бақ бар. Мұражай 19 ғасырдың басындағы зайырлы үй атмосферасын өте дәл жаңғыртады, оған И.Крылов, В.Даль, В.Жуковский, Т.Шевченко, А.Плещеев, Л.Толстой барған. Мұражайдың жалпы ауданы 100,8 шаршы метрді құрайды. Көрме залы 19 ғасырдың айналасында ұсынылған - көне жиһаз, хатшы, клавесин, үстел, приход кітабы және т.б. Мұражай қонақтарын ұлы ақынның бюсті қарсы алады, оның қасында жазушы, ақын, журналист Жұбан Молдағалиевтің Пушкинге арнаған өлеңі: «Оралда қонақ емес, жалдаушы, Пушкиннің жолдары даланы басынан аяғына дейін өтеді» деген өлеңі бар. Ұлы классикке арналған поэма осылай аяқталады. Хатшының жиналмалы сөресінде қалам мен қолжазба бар. Бәлкім, ақын Оралға келгенде осындай дастархан басында жұмыс істеген болар. Олар пасьянь ойнап, карта ойнайтын Ламберт үстелінде таңғаларлық ештеңе жоқ сияқты. Оралға әйгілі дәрігер Журавлевтің отбасы музей қорына сыйға тартқан жасыл матамен жабылған үстелдің үстінде 19 ғасырдағы жазу құралдары, сигараға арналған күлсалғыш, ақын қолжазбаларының көшірмелері, Наталья Гончарованың портреті қойылған. Мұражайдың үлкен залында 19 ғасырдың бірінші жартысы, Пушкин Оралда болған кездің айналасы жаңғыртылған. Қабырғаларында арнайы тапсырыспен мұражайға жасалған жасыл және алтын түсті тұсқағаздар бар. Есік жанындағы ілгіште ақынның заттарының көшірмелері: арыстан балық, қалпақ, таяқ. Тарихшылар куәландыратындай, Пушкиннің бойы аласа болған, ал бойын көрнекі түрде үлкейту үшін ақын сол кезде сәнге айналған бас киім – шляпа киген. Ол кезде таяқ ұстау да сәнге айналған. Өздеріңіз білесіздер, ақын қызық айтысшы болған және оң қолының күшін жоғалтпау үшін темірден құйылған өте ауыр таяқты көтерген. Шыны астында Архангел Михаил соборының приход кітабы. Онда 1832 жылдан бері Орал тұрғындарының тууы мен қайтыс болуының жазбалары жүргізіліп, үйлену тойлары 1832 жылдан бастап жазылды. Ежелгі клавесин үстіндегі қабырғада көшелердің, көне ғимараттар мен құрылыстардың фотосуреттері қалпына келтірілді: ст. Большая Михайловская, Триумфальдық арка, Архангел Михаил соборы, Петр мен Павел шіркеуі, Хан тоғайы, әскери шаруашылық басқармасының старшинасының үйі. Мұражайдағы шынайы экспонат – 1891 жылы II Николайға Құтқарушы Мәсіх соборының іргетасын қалау кезінде сыйға тартылған күміс науадағы күміс балға. Орал тұрғыны Тимофеев кітап шкафы мен хатшыны мұражай қорына сыйға тартты. Кітаптар оқытушы Курилиннің кітапханасынан алынды. Үстелдің үстінде көне Оралдың көріністерінің гравюралары мен есімдері Оралмен және осы үймен байланыстырылғандардың фотосуреттері бар. Солардың бірінде ақынмен Оралда кездесіп, мұрағатқа рұқсат берген атаман Василий Покатилов бар. 19 ғасырдағы көне жиһаздар жиынтығының үстінде мұражайдың ең құнды экспонаты: ұлы суретші Василий Тропининнің атаман Давид Бородиннің түпнұсқа портреті орналасқан. Суретші 1812 жылғы соғыс командирлерінің галереясын салды. Бородиннің портреті Пушкиннің портреті сияқты 1827 жылы салынған. Мүмкін олар суретшінің Санкт-Петербургтегі үйінде суретке түскен кезде кездесті. Рас, Орал мұражай-үйіне ақын портретінің көшірмесі ғана келген. Мұражай залында сонымен қатар Пушкин шығармаларын қазақ тіліне алғаш аударған ұлы Абай Құнанбаевқа арналған ақпараттық дүңгіршек бар. Шағын көрме Пушкиннің ресми түрде мойындалған жалғыз дубль - оралдық Владислав Букреевке арналған. 1990 жылы, сол кезде әлі Ленинградта, ол Халықаралық ұқсастық байқауына қатысты. Үш мың үміткердің ішінен ол таңдалды. Владислав Букреев 2021 жылы дүниеден өтті. Жазбалары мен басылымдарын папкаға жинап, 2008 жылдың қазан айында «Мен Александр Сергеевич Пушкиннің дубльімін, мені ұмытпаңдар» деп қол қойып, оны Ескі Орал мұражайына тапсырды. Бұл құжаттар А.С.Пушкиннің мұражай-үйіне тапсырылды. Көрме ақынның өлім маскасымен аяқталады. Ақынның қасында соңғы демі таусылғанша досы әрі жолдасы Владимир Даль болды. Ақын қайтыс болғаннан кейін бетінен өлім маскасын алып тастауды бұйырған ол. Бұл төрт дананың бірі, түпнұсқасы Санкт-Петербургтегі Мойкадағы мұражайда. Бір данасы 1977 жылы сол кездегі әдеби мұражай болған Оралға әкелінді. Әлем әдебиеті классиктерінің естелігі Орал халқының жүрегінде сақталады. 19-ғасырдың айбынды да тартымды атмосферасын жеткізетін ең әдемі де жарқын шаралардың бірі – Пушкин балдары күзде облыстың көптеген мектептері мен жоғары оқу орындарында өтеді. Есте қаларлық даталарда Пушкин оқулары өткізіледі. Атамандардың үйі осыдан екі ғасыр бұрынғыдай «көне заманның аңыздарын» қызыға тыңдай отырып, туған Оралдың қазіргі келбетінен өз жаңғырығын тапқан қонақтарға толы.
