Городская среда • FRESH CITY •

«Я не справляюсь!»

Как сотни тысяч казахстанцев оказываются в ловушке игровой зависимости и почему признание проблемы - первый шаг к выздоровлению

Автор:
«Я не справляюсь!»

«Я не помню, как выросли мои дети». Когда Алибек произносит эту фразу, он говорит не о работе, командировках или постоянной занятости. Семь-восемь лет его жизни прошли в погоне за ставками, долгами и попытками отыграться. За это время он проиграл около 50 миллионов тенге, но сегодня наш герой признается: самой большой потерей стали вовсе не деньги , а доверие семьи и детство детей, которое он пропустил.

История Алибека - лишь одна из сотен тысяч. По оценкам исследователей, признаки игровой зависимости могут иметь около 442 тысяч казахстанцев. При этом официально диагноз «патологическое влечение к азартным играм» зарегистрирован лишь у девяти человек по всей стране

Как развивается лудомания

Алибек (имя изменено) рассказал, что впервые задумался о том, с чего началась его зависимость, уже во время реабилитации. Там он разбирал свою историю шаг за шагом и понял: все началось задолго до крупных ставок. Первое яркое воспоминание - из детства: в пятом классе он с родителями купил моментальную лотерею за 50 тенге, в которой выиграл две тысячи.

- Я до сих пор помню этот всплеск адреналина, после которого почувствовал себя реально «фартовым».

Уже позже были игровые автоматы, первые букмекерские конторы и символические ставки с друзьями. Тогда это казалось обычным безобидным увлечением стоимостью в двести тенге. Переломный момент наступил в годы студенчества, Алибек на тот момент очень сильно увлекался футболом и был уверен, что хорошо в нем разбирается. Осенью 2009 года он поставил 500 тенге и выиграл 25 тысяч.

- После выигрыша я подумал: оказывается, вот как легко можно зарабатывать деньги! Именно этот момент я считаю точкой отсчета своей зависимости.

Сначала ставки не влияли на его жизнь. Он проигрывал небольшие суммы - пятьсот, тысячу, иногда две тысячи тенге. Но постепенно росли доходы, а вместе с ними и размеры ставок. Одного футбола уже было недостаточно - появились теннис, хоккей, баскетбол и любые спортивные события, на которые можно было поставить. Свою роль сыграла и среда: в начале 2010-х букмекерские конторы открывались практически на каждом шагу, а спортивные ставки стали привычной частью студенческой жизни, где никто не воспринимал проигрыши как проблему. Первые серьезные последствия появились уже после женитьбы. Тогда вместе с долгами росло и желание отыграться.

- У игрока есть главный триггер - долг. Долги тянутся один за другим и приводят к тому, что человек снова начинает ставить. Несколько лет я пытался справиться самостоятельно, обращался за консультациями, периодически прекращал играть, но неизменно возвращался к ставкам. В начале 2022 года мой долг превысил семь миллионов тенге. Именно тогда я обратился к близким, которые настояли на лечении. Уже в реабилитации я сделал подсчет и вычислил, что в общей сложности за все годы проиграл порядка 50 млн тенге.

В реабилитационном центре Алибек впервые оказался среди десятков людей с разными видами зависимостей. Несмотря на различные истории, вывод оказался общим: у зависимости нет никаких плюсов. Есть только отрицательная сторона. И путь для всех один - оставаться в чистоте.

История Ануара (имя изменено) сложилась иначе, но привела фактически к тем же последствиям: он оказался на самом дне. Его первой азартной игрой стали ставки на спорт еще в школьные годы.

- Людям было, в принципе, все равно, сколько мне лет - ставки принимали. Потом на первом курсе университета азарт привел меня к игровым автоматам. Там я впервые проиграл серьезные, как я тогда думал, деньги - около четырех тысяч долларов. Тогда мои долги закрыла мама, я на несколько лет перестал играть.

За это время Ануар повзрослел, добился определённых карьерных успехов, появились деньги.

- Я уже не помню, как игра меня снова заманила, скорее всего от скуки. Но тогда я пристрастился к казино: мне нравился весь этот антураж - покер, рулетка, взрослые такие игры. Я очень сильно романтизировал атмосферу казино.

На этот раз за полугодовую игровую сессию Ануар проиграл 25 тысяч долларов. Снова помогли мама и родственники. На пять лет наступило затишье, Ануар женился, у него родились двое детей, карьера снова пошла в гору, он обзавёлся недвижимостью, построил бизнес.

- Игроки очень слабые люди, инфантильные, мы сломаны где-то внутри, мы зависим даже не от выигрышей или проигрышей, а от чувства надежды. Знаете, когда шарик на рулетке еще крутится или карты еще не раздали, и ты чувствуешь этот шанс… К нему я и стремился.

На этот раз проигрыш составил 45 тысяч долларов. Но Ануар не нашел в себе силы признать слабость и попросить о помощи. Как и все игроманы он решил, что сможет отыграться на этот раз. В течение года он закладывал недвижимость, брал деньги у ростовщиков, пользовался деньгами инвесторов и клиентов. Но долги только росли и за полтора года сумма проигрыша составила катастрофические 400 тыс долларов.

- Я потерял не просто деньги, я потерял свою жизнь: семью - это самое ужасное, репутацию (даже не деловую, а человеческую) и ориентиры на будущее. Мне пришлось оставить своих детей, своих близких и покинуть свою страну.

Масштаб проблемы

Истории Алибека и Ануара - далеко не единичные. По оценкам исследователей, признаки игровой зависимости могут иметь около 442 тысяч казахстанцев. А с момента запуска сервиса самоограничения доступа к азартным играм через eGov этой возможностью воспользовались уже 463 829 казахстанца.

Социолог Сабина Шаймерденова объясняет: официальная статистика отражает лишь тех людей, которые дошли до врача и получили диагноз. Большинство же зависимых за помощью не обращаются вовсе. По даннымсоциологического исследования, многие игроки не воспринимают свое состояние как заболевание и уверены, что способны справиться самостоятельно. Другие боятся общественного осуждения, постановки на учет или просто не знают, куда можно обратиться за помощью. Именно поэтому реальные масштабы игровой зависимости значительно шире официальной статистики.

К то в зоне риска и как это заметить

Когда речь заходит об игровой зависимости, многие до сих пор представляют человека без образования, работы и будущего. Но специалисты, изучающие проблему с разных сторон, говорят обратное: универсального портрета лудомана не существует. Зависимость может развиться у людей разного пола, возраста, достатка и социального положения. Однако определенные закономерности все же прослеживаются. По словам Сабины Шаймерденовой, исследования показали, что среди участников глубинных интервью оказалось немало образованных, интеллектуально развитых людей с успешной карьерой и высоким уровнем ответственности. Почти все они были убеждены, что способны контролировать ситуацию, просчитать систему и вернуть проигранные деньги. Именно эта уверенность постепенно становилась ловушкой. Эти исследования подтверждают и психологи, работающие с лудоманами.

Наибольшую группу риска, согласно исследованию, составляют мужчины молодого и среднего возраста - чаще всего от 26 до 30 лет. Это период, когда человек строит карьеру, берет кредиты, создает семью, сталкивается с высокой конкуренцией и финансовым давлением. Многие начинают воспринимать ставки уже не как развлечение, а как способ быстро решить материальные проблемы. Дополнительными факторами риска становятся раннее знакомство с азартными играми и пример ближайшего окружения.

Клинический психолог Мария Шакиржанова объясняет, что зависимость никогда не возникает по одной причине. Это всегда сочетание биологических, психологических, социальных факторов. Зачастую игра является способомсправляться с тревогой, стрессом, внутренней пустотой или тяжелыми переживаниями. Во время ожидания результата ставки мозг получает мощный выброс дофамина и адреналина. Именно за этим ощущением человек начинает возвращаться снова и снова - зачастую уже независимо от выигрышей.

- Большую роль играет и окружающая среда. Повсеместная реклама букмекерских контор, возможность сделать ставку буквально за несколько секунд с телефона, доступные кредиты и обещания легких денег создают условия, в которых риск развития зависимости становится значительно выше, - отмечает психолог.

Консультант-аддиктолог Темирлан Кажиев, который сам прошел через игровую зависимость, говорит, что лудоманию невозможно объяснить отсутствием силы воли.

- Это проблема не характера, а работы мозга. Когда запускаются нейробиологические механизмы зависимости, просто сказать человеку «возьми себя в руки» уже невозможно, - объясняет он. - Зависимость постепенно разрушает человека сразу в нескольких сферах. Игрок перестает следить за собой, избегает общения, становится раздражительным и агрессивным, скрывает происходящее от родных. Его перестают интересовать прежние увлечения, встречи с друзьями и семья. Все внимание сосредоточено только на игре.

Именно эти признаки могут стать для близких лудомана тревожным сигналом. Бывший игрок Ануар отмечает, что первые «звоночки» родственники часто замечают раньше самого зависимого. Человек начинает регулярно просить в долг, придумывает причины, почему срочно нужны средства, хотя еще недавно подобных трудностей не было. Но и он подтверждает, что еще более тревожный симптом - постепенное эмоциональное исчезновение человека из жизни семьи:

- Он становится отрешенным. Перестает общаться с близкими, пропадают увлечения, ничего уже не интересно. Настроение меняется резко: после выигрыша он веселый, щедрый, кажется, что жизнь наладилась. После проигрыша снова замыкается в себе. Вся жизнь начинает вращаться только вокруг игры.

При этом сам зависимый практически всегда убежден, что способен остановиться самостоятельно. Именно поэтому большинство обращается за помощью уже тогда, когда достигнуто собственное «дно» - накоплены огромные долги, разрушены отношения, потеряно доверие окружения.

Почему человек не обращается за помощью

Специалисты объясняют это сразу несколькими причинами:

В результате возникает замкнутый круг. Чем больше человек проигрывает, тем сильнее становится чувство стыда. Чем сильнее стыд - тем труднее признаться близким. Чем дольше проблема остается тайной, тем больше становятся долги и тем сильнее желание любой ценой «отыграться», чтобы никто никогда не узнал правду. Разорвать этот круг самостоятельно удается немногим. Именно поэтому, как признаются сами бывшие игроки, большинство оказывается в кабинете психолога или в реабилитационном центре не в тот момент, когда замечает первые признаки зависимости, а тогда, когда другого выхода уже не остается.

Как помочь человеку с игровой зависимостью

Игровая зависимость редко остается личной проблемой одного человека. Постепенно в нее оказывается втянута вся семья. Сначала близкие одалживают деньги «в последний раз». Потом закрывают кредиты, объясняют работодателям отсутствие человека, скрывают проблему от родственников, расплачиваются с коллекторами и верят очередному обещанию, что «это действительно было в последний раз». Со стороны кажется, что они спасают любимого человека. На практике же нередко происходит обратное.

По словам Марии Шакиржановой, одной из самых распространенных ошибок становится попытка избавить зависимого от последствий его поступков:

- Один из важнейших этапов выздоровления - человек должен сам столкнуться с последствиями своего выбора. Даже если ему придется годами возвращать долги и самому оплачивать терапию в реабилитации. Именно принятие ответственности становится частью лечения, а постоянное «спасение» лишь откладывает момент, когда зависимый признает проблему.

К такому же выводу приходит и Темирлан Кажиев. По его словам, родственники почти всегда действуют из любви и страха, но именно эти чувства нередко поддерживают болезнь:

- Лучшая помощь - не решать проблему за человека. Пока рядом всегда будет человек, который «спасает», зависимый не сталкивается с последствиями и не видит необходимости что-то менять.

Одна из самых тяжелых ситуаций, с которой сталкиваются родственники, - угрозы самоубийством. После очередного проигрыша человек может говорить, что не видит смысла жить, что лучше умереть, чем «жить с долгами и позором». По словам Марии Шакиржановой, подобные слова всегда необходимо воспринимать серьезно, но не как повод вновь и вновь давать деньги. Темирлан Кажиев также отмечает, что в его практике подобные угрозы нередко становятся частью болезни и способом удержать близких рядом. В такой ситуации специал исты советуют не оставлять человека одного, сохранять спокойствие, говорить с ним, привлекать других членов семьи и как можно быстрее организовать профессиональную помощь - обратиться к психологу, психиатру или в специализированный реабилитационный центр. Но при этом не поддаваться на попытки решить проблему очередными деньгами. Важно разделять поддержку и спасательство. Поддержка - это быть рядом, помогать человеку начать лечение и пройти путь выздоровления. Спасательство - это снова и снова устранять последствия зависимости вместо него. Именно такая помощь, какой бы искренней она ни была, зачастую позволяет болезни продолжаться.

Путь к выздоровлению

Несмотря на тяжелые последствия игровой зависимости лудомания поддается лечению. Но только если человек перестает искать «волшебную таблетку» и принимает тот факт, что выздоровление - это длительный процесс, а не одно принятое решение.

Мария Шакиржанова подчеркивает, что лечение должно быть комплексным. В зависимости от состояния человеку может потребоваться медикаментозная терапия, особенно если зависимость сопровождается депрессией или тревожным расстройством. Однако основой остается психотерапия - прежде всего когнитивно-поведенческая, которая помогает изменить установки, поддерживающие зависимость, научиться распознавать признаки срыва и по-новому справляться со стрессом. По клиническим рекомендациям такая работа занимает не несколько недель, а около года: первые месяцы - интенсивная терапия, затем этап поддерживающего сопровождения. Даже после этого риск рецидива сохраняется, поэтому важную роль продолжают играть группы взаимопомощи, где человек получает поддержку людей с похожим опытом и учится вовремя замечать собственные триггеры.

Темирлан Кажиев считает, что для многих первым шагом становится реабилитационный центр. По его словам, реабилитация дает человеку возможность на время выйти из привычной среды, остаться без постоянного доступа к ставкам и впервые за долгое время сосредоточиться на себе. Однако после возвращения домой начинается самая сложная часть - научиться жить в том же мире, где азартные игры по-прежнему доступны.

- Особую роль, - говорит Темирлан, - играет общение с людьми, которые сами прошли этот путь. Когда перед тобой сидит человек, который говорит: «Я был таким же», - это работает совсем иначе. Ему можно рассказать о своих страхах, задать любые вопросы и увидеть, что жизнь после зависимости действительно существует. Именно поэтому профессиональная помощь и сообщества выздоравливающих должны дополнять друг друга.

Для Алибека решающим моментом тоже стала реабилитация. Но не менее важным оказалось то, что происходило уже после нее. Он признается, что выздоровление оказалось невозможным без абсолютной честности - прежде всего перед самим собой. Ему пришлось отказаться от попыток что-то скрывать, заново выстраивать доверие с супругой и учиться жить без постоянной мысли о ставках. Поддержка семьи не избавила его от ответственности, но дала ощущение, что бороться с болезнью больше не нужно в одиночку.

Ануар никогда не обращался в реабилитационные центры, но посещал встречи анонимного общества игроманов. Он отмечает, что чем дольше человек остается один на один со своей зависимостью, тем сильнее становится иллюзия, что проблему можно решить очередной ставкой. На самом деле попытки «отыграться» лишь глубже затягивают в болезнь.

- Нужно признать, что ты больше никогда не сможешь играть «как все». Для нас шанса выиграть нет и никогда не было. Единственный шанс - полностью отказаться от игры, отрезать ее от своей жизни и пройти путь выздоровления.

Исследования, специалисты и истории людей, переживших игровую зависимость, сходятся в одном: лудомания - это не вопрос характера или слабой воли. Это болезнь, с которой можно справиться, но только тогда, когда человек перестает бороться с ней в одиночку.

- Если человек понимает, что теряет контроль, я бы сказал ему одно: это пройдет, это не навсегда. Остановись. Оглянись вокруг. Позвони самому дорогому человеку - другу, маме, брату, супруге, тому, кому ты доверяешь. Честно скажи: «Я не справляюсь. Мне тяжело. Мне нужна помощь». Не оставайся с этим один на один, - говорит Темирлан Кажиев. - Обращайся к специалистам, в реабилитационные центры, к людям, которые сами прошли этот путь. Можно непосредственно обратиться ко мне. Попросить помощи - не стыдно!

По данным вице-министра туризма и спорта Ержана Еркинбаева за 2025 год, около 350 тыс. казахстанцев регулярно участвуют в азартных играх и ставках, из них около 36 тыс. страдают игровой зависимостью. Вместе с тем республиканское исследование оценивает число людей с признаками лудомании значительно выше - 442,5 тыс. человек, при этом около 90% из них - мужчины. По состоянию на июнь 2026 года сервисом самоограничения через портал eGov воспользовались 463 829 казахстанцев, из которых 224 793 запрета продолжают действовать. Власти также сообщили о блокировке более 55 тыс. нелегальных интернет-казино и демонтаже свыше 2 тыс. рекламных конструкций букмекерских компаний.

По данным портала Qumash.kz со ссылкой на ответ Комитета государственных доходов Республики Казахстан, в 2025 году казахстанцы поставили в букмекерских конторах и тотализаторах 1,013 трлн тенге. Выплаты игрокам составили 757,9 млрд тенге, а разница между принятыми ставками и выигрышами превысила 255 млрд тенге. За первый квартал 2026 года объем ставок достиг 161,1 млрд тенге, выплаты - 120,1 млрд тенге. В 2025 году налоговые поступления от букмекерских контор и тотализаторов составили 68,2 млрд тенге, из них 1,4 млрд тенге - налог на игорный бизнес.

Мария Шакир жанова, клинический психолог, когнитивно-поведенческий терапевт, сертифицированный схема-терапевт advanced level, член международной ассоциации схема терапевтов ISST, член Российской ассоциации когнитивно- бихевиоральных терапевтов АКБТ. Стаж работы 20 лет .

Темирлан Кажиев, консультант-аддиктолог по нехимическим зависимостям .

Сабина Шаймерденова, руководитель управления социологических исследований в Научно-исследовательском центре «Молодежь», г. Астана, социолог.

Ерлан Шумбалов, главный внештатный нарколог Областного центра психического здоровья в Уральске:

- Если человек понимает, что самостоятельно справиться с игровой зависимостью не получается, он всегда может обратиться за помощью в Областной центр психического здоровья. Здесь оказывают специализированную помощь, основу которой составляет психотерапевтическое лечение.

К сожалению, обращаются за помощью немногие. Чаще всего это связано с тем, что человеку трудно признать наличие проблемы или он старается скрыть свою зависимость. Однако важно понимать: чем раньше начато лечение, тем выше шансы вернуть контроль над своей жизнью.

Обратиться в центр можно анонимно. Для этого достаточно прийти по адресу: г. Уральск, ул. Есенжанова, 17, либо позвонить по телефону: +7 (7112) 53-76-47.

«Мен шыдай алмаймын!»

Жүздеген мың қазақстандықтар қалай құмар ойындарға тәуелділік құрсауында қалады және неге бұл мәселені мойындау сауығудың алғашқы қадамы болып табылады?

«Балаларымның қалай өскені есімде жоқ». Әлібек бұл тіркесті айтқанда жұмыс, іссапар немесе тұрақты жұмыс туралы айтып отырған жоқ. Өмірінің жеті-сегіз жылын бәс тігумен, қарызды қуып, қайтаруға тырысумен өткізді. Осы уақыт ішінде ол 50 миллион теңгеге жуық шығынға ұшырады, бірақ бүгін кейіпкеріміз мойындайды: ең үлкен шығын мүлде ақша емес, отбасының сенімі мен балаларының сағынған балалық шағы болды.

Әлібектің әңгімесі – жүз мыңның бірі ғана. Зерттеушілердің айтуынша, 442 мыңға жуық қазақстандықта құмар ойындарға тәуелділік белгілері болуы мүмкін. Бұл ретте «патологиялық құмар ойыны» ресми диагнозы ел бойынша небәрі тоғыз адамда тіркелген.

Құмар ойындарға тәуелділік қалай дамиды

Әлібек (аты өзгертілді) әуелі оңалту кезінде тәуелділігінің қалай басталғанын ойлағанын айтты. Онда ол өз тарихын кезең-кезеңімен сұрыптап, түсінді: бәрі үлкен ставкалардан көп бұрын басталған. Бірінші жарқын естелік бала кезінен: бесінші сыныпта ата-анасымен бірге 50 теңгеге лездік лотерея сатып алып, одан екі мың ұтқан.

- Бұл адреналиннің көтерілуі әлі есімде, содан кейін өзімді шынымен «бақытты» сезіндім.

Кейінірек ойын автоматтары, алғашқы букмекерлік кеңселер және достармен символикалық ставкалар пайда болды. Сонда бұл екі жүз теңге тұратын кәдімгі зиянсыз хобби сияқты көрінетін. Бұрылыс оның студенттік жылдарында болды; Әлібек ол кезде футболға қатты құмар, оның шебер екеніне сенімді еді. 2009 жылдың күзінде 500 теңге тігіп, 25 мың ұтқан.

– Жеңіске жеткеннен кейін ойладым: ақша табудың оңай екені белгілі болды! Дәл осы сәтте мен тәуелділігімнің басталу нүктесін қарастырамын.

Алғашында бәс тігулер оның өміріне әсер еткен жоқ. Ол аз мөлшерде – бес жүз, мың, кейде екі мың теңгеден айырылды. Бірақ кірістер бірте-бірте өсті және олармен бірге ставкалардың мөлшері де өсті. Енді тек футбол жеткіліксіз болды - теннис, хоккей, баскетбол және бәс тігуге болатын кез келген спорттық іс-шаралар. Қоршаған орта да рөл атқарды: 2010 жылдардың басында букмекерлік кеңселер әр қадамда дерлік ашылды, спорттық бәс тігулер студенттік өмірдің үйреншікті бөлігіне айналды, мұнда ешкім шығынды проблема ретінде қабылдамайды. Алғашқы ауыр зардаптар некеден кейін пайда болды. Содан қарыздармен бірге өтеуге деген құлшыныс та күшейді.

- Ойыншының негізгі триггері бар - қарыз. Қарыздар бірінен соң бірі созылып, адамның қайтадан бәс тігуге кірісуіне әкеледі. Бірнеше жыл бойы мен өз күшіммен күресуге тырыстым, кеңес сұрадым, мезгіл-мезгіл ойнауды тоқтаттым, бірақ үнемі бәс тігуге қайта оралдым. 2022 жылдың басында қарызым жеті миллион теңгеден асты. Сол кезде емделуді талап еткен жақындарыма жүгіндім. Оңалту кезінде мен есептеулер жүргіздім және барлық жылдар бойы мен шамамен 50 миллион теңге жоғалтқанымды есептедім.

Оңалту орталығында Әлібек алғаш рет әртүрлі нашақорлықпен ауыратын ондаған адамдардың қатарынан көрінді. Әртүрлі әңгімелерге қарамастан, қорытынды ортақ болды: тәуелділіктің артықшылығы жоқ. Тек теріс жағы бар. Әр адамның бір жолы бар – тазалық сақтау.

Әнуардың (аты өзгертілді) оқиғасы басқаша өрбіді, бірақ іс жүзінде бірдей салдарға әкелді: ол өзін ең түбінде тапты. Оның алғашқы құмар ойындар тәжірибесі мектеп жылдарындағы спорттық ставкалар болды.

- Адамдар, негізінен, менің қанша жаста екенімді ойламады - олар ставкаларды қабылдады. Содан университеттегі бірінші курста толқу мені ойын автоматтарына жетеледі. Сол кезде мен алғаш рет елеулі ақша деп ойлаған ақшамды жоғалттым - шамамен төрт мың доллар. Содан анам қарызымды өтеп, мен бірнеше жыл ойнауды қойдым.

Осы уақыт ішінде Әнуар жетіліп, белгілі мансаптық жетістіктерге жетті, ақша пайда болды.

- Ойынның мені қалай қайтарғаны есімде жоқ, сірә, зерігуден. Бірақ содан кейін мен казиноға тәуелді болдым: маған осының бәрі ұнады - покер, рулетка, ересектерге арналған ойындар. Мен казино атмосферасын шынымен романтизацияладым.

Бұл жолы алты айға созылған ойын сессиясында Әнуар 25 мың доллар жоғалтты. Анам мен туыстарым тағы көмектесті. Бес жыл тыныштық болды, Әнуар үйленді, екі балалы болды, мансабы қайта көтерілді, жылжымайтын мүлікке ие болды, бизнесті бастады.

- Ойыншылар өте әлсіз адамдар, сәби, біз іштей бір жерде сынғанбыз, біз тіпті ұтыс пен жеңіліске емес, үміт сезіміне тәуелдіміз. Білесіз бе, рулетка дөңгелегіндегі доп әлі айналып тұрғанда немесе карталар әлі таратылмаған кезде және сіз бұл мүмкіндікті сезінесіз ... Мен осыған ұмтылдым.

Бұл жолғы шығын 45 мың долларды құрады. Бірақ Әнуар әлсіздігін мойындап, көмек сұрауға күш таппады. Барлық құмар ойындарға тәуелділер сияқты, ол бұл жолы қайтадан жеңе аламын деп шешті. Бір жыл ішінде ол жылжымайтын мүлікті кепілге қойып, несие акулаларынан ақша алып, инвесторлар мен клиенттердің ақшасын пайдаланды. Бірақ қарыздар тек өсті және бір жарым жыл ішінде шығын көлемі 400 мың долларды құрады.

- Мен ақшаны ғана емес, өмірімді де жоғалттым: отбасым - бұл ең жаман нәрсе, менің беделім (тіпті бизнес емес, адам) және болашаққа арналған нұсқаулар. Балаларымды, жақын адамдарымды тастап, елімнен кетуге тура келді.

Мәселенің масштабы

Әлібек пен Әнуардың әңгімелері бөлек-бөлек емес. Зерттеушілердің айтуынша, 442 мыңға жуық қазақстандықта құмар ойындарға тәуелділік белгілері болуы мүмкін. Ал eGov арқылы құмар ойындарға қолжетімділікті өздігінен шектеу қызметі іске қосылғалы бері 463 829 қазақстандық бұл мүмкіндікті пайдаланып үлгерді.

Әлеуметтанушы Сабина Шаймерденова былай түсіндіреді: ресми статистика тек дәрігерге барып, диагноз қойған адамдарды көрсетеді. Нашақорлардың көпшілігі көмекке мүлдем жүгінбейді. Социологиялық зерттеулерге сәйкес, көптеген ойыншылар өз жағдайын ауру ретінде қабылдамайды және өз бетінше жеңе алатынына сенімді. Басқалары қоғамдық айыптаудан, тіркелуден қорқады немесе қайда көмекке жүгінетінін білмейді. Сондықтан құмар ойындарға тәуелділіктің нақты ауқымы ресми статистикаға қарағанда әлдеқайда кең.

Кім тәуекелге ұшырайды және оны қалай анықтауға болады

Құмар ойындарға тәуелділік туралы айтатын болсақ, көпшілігі әлі күнге дейін білімі, жұмысы және болашағы жоқ адамды елестетеді. Бірақ мәселені әртүрлі қырынан зерттейтін мамандар керісінше айтады: құмар ойынға тәуелді адамның әмбебап портреті жоқ. Тәуелділік жынысы, жасы, табысы және әлеуметтік жағдайы әртүрлі адамдарда дамуы мүмкін. Дегенмен, кейбір үлгілерді әлі де байқауға болады. Сабина Шаймерденованың айтуынша, зерттеулер тереңдетілген сұхбатқа қатысушылардың арасында табысты мансапқа ие, жауапкершілігі жоғары білімді, интеллектуалды дамыған адамдар көп болғанын көрсетті. Олардың барлығы дерлік жағдайды бақылауға алып, жүйені есептеп, жоғалған ақшаны қайтара алатындарына сенімді болды. Дәл осы сенім бірте-бірте қақпанға айналды. Бұл зерттеулерді құмар ойындарға тәуелділермен жұмыс істейтін психологтар да растайды.

Зерттеуге сәйкес ең үлкен тәуекел тобына жас және орта жастағы ер адамдар жатады - көбінесе 26-дан 30 жасқа дейін. Бұл адамның мансабын құрып, несие алып, отбасын құрып, жоғары бәсекелестік пен қаржылық қысымға тап болатын кезең. Көптеген адамдар бәс тігуді ойын-сауық ретінде емес, қаржылық мәселелерді тез шешудің тәсілі ретінде қабылдай бастады. Қосымша тәуекел факторларына құмар ойындарға ерте әсер ету және сізге жақын адамдардың мысалы жатады.

Клиникалық психолог Мария Шәкіржанова тәуелділік ешқашан бір себеппен болмайды деп түсіндіреді. Бұл әрқашан биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторлардың жиынтығы. Көбінесе ойын алаңдаушылықты, стрессті, ішкі бослықты немесе қиын тәжірибелерді жеңудің тәсілі болып табылады. Бәс тігудің нәтижесін күту кезінде ми дофамин мен адреналиннің күшті толқынын алады. Дәл осы сезім үшін адам қайта-қайта орала бастайды - көбінесе ұтыстарға қарамастан.

– Қоршаған орта да үлкен рөл атқарады. Букмекерлік кеңселердің кең таралған жарнамасы, телефоныңыздан бірнеше секунд ішінде ставка жасау мүмкіндігі, қолжетімді несиелер мен жеңіл ақша уәделері тәуелділіктің даму қаупі әлдеқайда жоғары болатын жағдай жасайды, деп атап өтті психолог.

Өзі құмар ойындарға тәуелділіктен өткен нашақорлық жөніндегі кеңесші Темірлан Қажиев ойынға тәуелділікті ерік-жігердің жоқтығымен түсіндіруге болмайтынын айтады.

– Бұл мінезде емес, мидың жұмысында. Тәуелділіктің нейробиологиялық механизмдері іске қосылғанда, енді адамға жай ғана «өзіңді жина» деп айту мүмкін емес», - деп түсіндіреді ол. – Тәуелділік адамды бірден бірнеше салада біртіндеп жойып жібереді. Ойыншы өзіне қамқорлық жасауды тоқтатады, қарым-қатынастан аулақ болады, ашушаң және агрессивті болады, не болып жатқанын отбасынан жасырады. Ол бұрынғы хоббиіне, достарымен және отбасымен кездесуіне қызығушылық танытпайды. Бар назар тек ойынға аударылады.

Дәл осы белгілер құмар ойындарға тәуелділердің жақындары үшін алаңдатарлық сигнал болуы мүмкін. Бұрынғы ойыншы Әнуар туыстары нашақордың өзінен бұрын алғашқы «қоңырауларды» жиі байқайтынын айтады. Адам үнемі несие сұрай бастайды, қаражаттың неге шұғыл қажет екендігінің себептерін табады, дегенмен соңғы уақытқа дейін мұндай қиындықтар болған жоқ. Бірақ ол одан да қорқынышты симптом адамның отбасылық өмірден біртіндеп эмоционалды жойылуы екенін растайды:

- Ол бөлектеніп кетеді. Жақындарымен араласуды тоқтатады, хобби жоғалады, енді ештеңе қызық емес. Оның көңіл-күйі күрт өзгереді: жеңіске жеткеннен кейін ол жайдарлы, жомарт, өмірі жақсарған сияқты. Жеңілуден кейін ол қайтадан өзіне шегінеді. Бүкіл өмір тек ойынның айналасында айнала бастайды.

Сонымен қатар, нашақордың өзі әрқашан дерлік оның өздігінен тоқтай алатынына сенімді. Сондықтан адамдардың көпшілігі өздерінің «түбіне» жеткенде көмекке жүгінеді - орасан зор қарыздар жиналып, қарым-қатынастар бұзылып, айналасындағылардың сенімі жойылды.

Неге адам көмек сұрамайды?

Сарапшылар мұны бірнеше себептермен түсіндіреді:

Нәтижесінде тұйық шеңбер пайда болады. Адам ұтылған сайын ұят сезімі күшейе түседі. Ұят неғұрлым күшті болса, жақын адамдарға мойындау соғұрлым қиын болады. Мәселе қаншалықты ұзақ уақытқа дейін құпия болып қала берсе, соғұрлым қарыздар көбейе түседі және ешкім шындықты ешқашан анықтай алмайтындай етіп, кез келген бағамен «тең түсуге» ұмтылу күшейеді. Бұл шеңберді өз бетімен бұза алатындар аз. Сондықтан, бұрынғы ойыншылардың өздері мойындағандай, көпшілігі психологтың кабинетіне немесе оңалту орталығына нашақорлықтың алғашқы белгілерін байқаған кезде емес, басқа жол жоқ кезде аяқталады.

Құмар ойындарға тәуелді адамға қалай көмектесуге болады

Құмар ойындарға тәуелділік сирек бір адамның жеке мәселесі болып қала береді. Бірте-бірте оған бүкіл отбасы қатысады. Біріншіден, жақын адамдар «соңғы рет» қарызға ақша береді. Содан кейін олар несиелерді жауып, жұмыс берушілерге адамның жоқтығын түсіндіреді, мәселені туыстарынан жасырады, қарыз алушыларды төлейді және «бұл шынымен де соңғы рет болды» деген келесі уәдеге сенеді. Сыртынан қарағанда, олар сүйіктісін құтқарып жатқан сияқты. Іс жүзінде керісінше жиі кездеседі.

Мария Шәкіржанованың айтуынша, жиі кездесетін қателіктердің бірі – нашақорды өз әрекетінің салдарынан құтқару әрекеті:

– Сауығудың маңызды кезеңдерінің бірі – адамның өзі таңдауының салдарымен бетпе-бет келуі керек. Тіпті жылдар бойы қарызын қайтарып, оңалту терапиясын өзі төлеуі керек болса да. Жауапкершілікті қабылдау емдеудің бір бөлігіне айналады, ал тұрақты «құтқару» тек нашақор мәселені мойындаған сәтті кейінге қалдырады.

Темірлан Қажиев те осындай тұжырымға келеді. Оның айтуынша, туыстары әрқашан дерлік махаббат пен қорқыныштан әрекет етеді, бірақ бұл ауруды жиі қолдайтын сезімдер:

- Ең жақсы көмек - адам үшін мәселені шешпеу. Жақын жерде әрқашан «құтқаратын» адам болғанша, нашақор зардаптарға тап болмайды және ештеңені өзгерту қажет деп санамайды.

Туыстары кездесетін қиын жағдайлардың бірі - суицид қаупі. Тағы бір жоғалтқаннан кейін адам өмір сүруден пайда көрмеймін, «қарызбен және ұятпен өмір сүргеннен» өлген жақсы деп айтуы мүмкін. Мария Шәкіржанованың айтуынша, мұндай сөздерді үнемі байыппен қабылдау керек, бірақ қайта-қайта ақша беруге себеп емес. Сондай-ақ Темірлан Қажиев өз тәжірибесінде мұндай қоқан-лоққылар жиі дерттің бір бөлігіне айналып, жақындарын жақын ұстаудың амалына айналғанын айтады. Мұндай жағдайда сарапшылар адамды жалғыз қалдырмауға, тыныштық сақтауға, онымен сөйлесуге, басқа отбасы мүшелерін тартуға және мүмкіндігінше тезірек кәсіби көмек ұйымдастыруға кеңес береді - психолог, психиатр немесе мамандандырылған оңалту орталығына хабарласыңыз. Бірақ сонымен бірге мәселені көбірек ақшамен шешуге тырыспаңыз. Қолдау мен құтқаруды бөлу маңызды. Қолдау ол жерде болу, адамға емдеуді бастауға және қалпына келтіру жолынан өтуге көмектесу. Құтқару дегеніміз нашақорлықтың салдарымен қайта-қайта күресуді білдіреді. Дәл осындай көмек қаншалықты шын жүректен болса да, көбінесе аурудың жалғасуына мүмкіндік береді.

Қалпына келтіру жолы

Құмар ойындарға тәуелділіктің ауыр зардаптарына қарамастан, құмар ойындарға тәуелділікті емдеуге болады. Бірақ егер адам «сиқырлы таблетканы» іздеуді тоқтатып, қалпына келтіру ұзақ процесс екенін мойындаса ғана, бір шешім қабылдамайды.

Мария Шәкіржанова емдеу жан-жақты болуы керектігін қадап айтады. Жағдайға байланысты адам дәрі-дәрмекпен емдеуді қажет етуі мүмкін, әсіресе егер тәуелділік депрессиямен немесе мазасыздықпен бірге жүрсе. Дегенмен, психотерапияның негізі қалады - ең алдымен когнитивті-мінез-құлық, ол тәуелділікті қолдайтын көзқарастарды өзгертуге, бұзылу белгілерін тануды үйренуге және стрессті жаңа жолмен жеңуге көмектеседі. Клиникалық ұсыныстарға сәйкес, мұндай жұмыс бірнеше апта емес, шамамен бір жылға созылады: алғашқы айлар қарқынды терапия, содан кейін қолдау көрсету кезеңі. Осыдан кейін де қайталану қаупі сақталады, сондықтан өзіне-өзі көмек көрсету топтары маңызды рөл атқара береді, мұнда адам ұқсас тәжірибесі бар адамдардан қолдау алады және өз триггерлерін уақытында байқап үйренеді.

Темірлан Қажиев көпшілік үшін ең бірінші оңалту орталығы деп санайды. Оның айтуынша, оңалту адамға өзінің таныс ортасынан уақытша кетуге, ұтыс тігуге тұрақты қолжетімсіз қалуға және ұзақ уақыттан бері алғаш рет өзіне назар аударуға мүмкіндік береді. Дегенмен, үйге оралғаннан кейін ең қиын кезең басталады - құмар ойындар әлі де қолжетімді болатын әлемде өмір сүруді үйрену.

"Ерекше рөл, - дейді Темірлан, - өздері осы жолды басып өткен адамдармен қарым-қатынас. Алдарыңызда "мен де солай болдым" деген адам отырғанда, ол мүлдем басқаша жұмыс істейді. Сіз оған өз қорқынышыңыз туралы айта аласыз, кез келген сұрақ қоя аласыз және тәуелділіктен кейінгі өмір шынымен бар екенін көре аласыз. Сондықтан кәсіби көмек пен сауықтыру қауымдастығы бірін-бірі толықтыруы керек.

Әлібек үшін де шешуші сәт оңалту болды. Бірақ одан кейін не болғаны маңызды болды. Ол абсолютті адалдықсыз қалпына келтіру мүмкін емес екенін мойындайды - ең алдымен өзіне. Ол бір нәрсені жасыруға тырысудан бас тартуға, әйелімен сенімділікті қалпына келтіруге және үнемі ставкалар туралы ойламай өмір сүруді үйренуге мәжбүр болды. Отбасының қолдауы оны жауапкершіліктен босатпаса да, аурумен енді жалғыз күресудің қажеті жоқ екенін сезінді.

Әнуар ешқашан оңалту орталықтарына бармаған, құмар ойындарға тәуелділердің анонимді қоғамының жиналыстарына қатысқан. Оның атап өтуінше, адам өзінің тәуелділігімен ұзақ уақыт жалғыз қалған сайын, мәселені басқа ставкамен шешуге болатын елес күшейе түседі. Шын мәнінде, «қайтару» әрекеттері сізді ауруға тереңірек апарады.

- Мойындау керек, сіз енді «басқалар сияқты» ойнай алмайсыз. Біздің жеңіске жету мүмкіндігіміз жоқ және ешқашан болған емес. Жалғыз мүмкіндік - ойыннан толығымен бас тарту, оны өміріңізден алып тастау және қалпына келтіру жолынан өту.

Зерттеулер, сарапшылар және құмар ойындарға тәуелділікті бастан өткерген адамдардың әңгімелері бір нәрсеге келіседі: құмар ойындарға тәуелділік мінез немесе әлсіз ерік мәселесі емес. Бұл ауруды жеңуге болады, бірақ адам онымен жалғыз күресуді тоқтатқанда ғана.

- Егер адам бақылауды жоғалтып алғанын түсінсе, мен оған бір нәрсені айтар едім: ол өтеді, бұл мәңгі емес. Тоқта. Айналаңызға қараңыз. Ең қымбат адамыңызды – досыңызды, анаңызды, ағаңызды, жарыңызды, сенетін адамыңызды шақырыңыз. Шынын айтыңыз: "Мен көтере алмаймын. Маған қиын. Маған көмек керек". Осымен жалғыз қалмаңыздар, – дейді Темірлан Қажиев. – Мамандарға, оңалту орталықтарына, осы жолды басып өткен адамдарға хабарласыңыз. Маған тікелей хабарласуыңызға болады. Көмек сұраудың ұят емес!

2025 жылға арналған Туризм және спорт вице-министрі Ержан Еркінбаевтың айтуынша, 350 мыңға жуық қазақстандық құмар ойындар мен бәс тігуге тұрақты түрде қатысады, оның 36 мыңға жуығы құмар ойындарға тәуелділіктен зардап шегеді. Бұл ретте, республикалық зерттеу құмар ойындарға тәуелділік белгілері бар адамдардың саны әлдеқайда көп деп есептейді – 442,5 мың адам, олардың 90%-ға жуығы ер адамдар. 2026 жылғы маусымдағы жағдай бойынша eGov порталы арқылы өзін-өзі шектеу қызметін 463 829 қазақстандық пайдаланды, оның ішінде 224 793 тыйым әлі күшінде. Билік сондай-ақ 55 мыңнан астам заңсыз онлайн-казиноларды бұғаттап, букмекерлік компаниялардың 2 мыңнан астам жарнамалық құрылымдарын бөлшектейтінін хабарлады.

Qumash.kz порталының ҚР Мемлекеттік кірістер комитетінің жауабына сілтеме жасап хабарлауынша, 2025 жылы қазақстандықтар букмекерлік кеңселер мен лотереяларға 1,013 трлн теңге бәс тіккен. Ойыншыларға төленген төлемдер 757,9 млрд теңгені құрап, қабылданған ставкалар мен ұтыстар арасындағы айырмашылық 255 млрд теңгеден асты. 2026 жылдың бірінші тоқсанында ставкалардың көлемі 161,1 млрд теңгеге, төлемдер 120,1 млрд теңгеге жетті. 2025 жылы букмекерлік кеңселер мен лотереялардан түскен салық түсімдері 68,2 млрд теңгені құрады, оның 1,4 млрд теңгесі ойын бизнесінен түскен салық.

Мария Шакиржанова, клиникалық психолог, когнитивті мінез-құлық терапевті, сертификатталған жоғары деңгейлі схема-терапевт, ISST халықаралық схематерапевтер қауымдастығының мүшесі, ACBT Ресей когнитивті мінез-құлық терапевтері қауымдастығының мүшесі. Еңбек өтілі 20 жыл.

Темірлан Қажиев, химиялық емес тәуелділіктер бойынша кеңесші-аддиктолог.

Сабина Шаймерденова, Астана қаласы Жастар ғылыми орталығының әлеуметтанулық зерттеу бөлімінің меңгерушісі, әлеуметтанушы.

Ерлан Шұмбалов, Орал қаласындағы облыстық психикалық денсаулық орталығының штаттан тыс бас наркологы:

– Егер адам құмар ойындарға тәуелділікпен өз бетімен күресе алмайтынын түсінсе, әрқашан Облыстық психикалық денсаулық орталығынан көмек сұрай алады. Мұнда олар мамандандырылған көмек көрсетеді, оның негізі психотерапевтік емдеу болып табылады.

Өкінішке орай, көмекке жүгінетіндер аз. Көбінесе бұл адамға проблема бар екенін мойындау қиынға соғады немесе ол өзінің тәуелділігін жасыруға тырысады. Дегенмен, түсіну маңызды: емдеу неғұрлым ерте басталса, сіздің өміріңізді бақылауды қалпына келтіру мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.

Орталыққа анонимді түрде хабарласуға болады. Ол үшін Орал қ., көш. Есенжанова, 17, немесе мына телефонға хабарласыңыз: +7 (7112) 53-76-47.