В Казахстане с каждым годом увеличивается количество интернет-преступлений. Если в 2017 году в области их было зарегистрировано 26, то в 2022-м уже 768. Как показывает практика, большую часть из них раскрыть не удается. Онлайн-мошенники действуют грамотно и зачастую находятся в другом городе или стране.
Автор: Редакция Fresh City
В мае этого года в Уральске был создан специализированный отдел «Киберпол», сотрудники полиции занимаются раскрытием онлайн-преступлений. Помогают им в работе знание компьютерных программ и тесное сотрудничество с такими же отделами других городов и стран.
В составе уральского отдела 6 специалистов. Работают по принципу «одного окна», сразу после поступления заявления, одновременно начинают необходимые оперативно-розыскные мероприятия. Как говорят сами, дорога каждая минута. С работой «Киберпола» ознакомил заместитель начальника отдела криминальной полиции Амангельды Джуманиязов.
- Мошенники не спят, круглосуточно находятся в поисках новых жертв. Народ доверчивый, особенно старики, сразу отдают все свои сбережения. Наша задача - найти злоумышленников и предотвратить новые преступления, - объясняет задачи отдела Амангельды.
Спецподразделение - это два просторных кабинета, но каждый - самая настоящая цифровая лаборатория. Киберследователи Гаухар Бимагамбетова и Алима Алемшинова плотно уткнулись в экран мониторов. Идет работа по раскрытию очередного преступления. Девушки в органах не так давно, но успехи на новом месте уже есть. За пару месяцев раскрыли и направили в суд 12 дел. Точнее, это работа всего коллектива: следователей, криминалиста, оперуполномоченных. С 2016 года в органах внутренних дел оперуполномоченный Руслан Галуца. В его обязанности входит сбор всей имеющейся информации, причем не только в интернете, так что застать в кабинете Руслана практически невозможно.
- Приемы мошенников по отъему денег у населения действительно становятся все более изощренными. Преступники не просто разрабатывают нелегальные схемы по выводу средств с банковских карт, но и встраивают в свои стратегии подставных лиц - курьеров, дропперов, - объясняет он.
Как объясняют полицейские, в качестве последних заманивают чаще всего безработных молодых людей, которые часто не осознают, что становятся участниками мошеннических действий и являются частью организованного преступного сообщества. Один из дропперов не так давно был задержан. Поймали его по горячим следам. Им оказался 18-летний молодой человек.
- Схема проста - мошенники находят жертву, через телефон занимаются вымогательством, причем одновременно с нескольких телефонов. Они держат ее на крючке, не давая переключиться на что-то другое. Давят морально, угрожают. В итоге, когда она сдается, просят передать деньги через курьера, как правило, это ни о чем не подозревающий таксист. Он привозит деньги дропперу, а тот оставляет свою долю 5 процентов себе, остальное переводит через банкомат.
Именно этот молодой человек был задержан 5 августа. Мошенники выманили у пожилой женщины 3,5 тысячи евро и 3,5 долларов США, на другой день еще 8 млн тенге. Именно эти деньги он взял у курьера и перевел. По данным фактам проводится досудебное расследование по ст. 190 УК РК «Мошенничество». В настоящее время проверяется причастность задержанного к аналогичным преступлениям. Схема давно отработанная, пожилой женщине говорили, что ее дочь стала виновницей страшного ДТП, если не заплатить деньги, она сядет в тюрьму.
Рабочее место специалистов - компьютер, здесь крайне важна скорость обработки данных. Плюс личный гаджет, в котором тоже много программ, через которые работают сотрудники. От их грамотных действий зависит, получится ли поймать преступника и вернуть деньги или нет, так что времени на лишние разговоры нет, на вопросы отвечают коротко и по существу.
- Нам очень важно иметь тесное сотрудничество с другими учреждениями, с теми же банками, собрать максимально полное количество данных. Чем больше соберем, тем выше шансы, что удастся найти и задержать преступников, - говорят следователи. - Проводим расследование в киберпространстве, используем информацию из Интернета, чтобы попытаться идентифицировать злоумышленников, все это оформляется документально. Следственные мероприятия проходят так же, как и при расследовании обычных преступлений. Злоумышленников также задерживают, проводят у них обыски, а дело доводят до суда. В случае необходимости выезжаем в командировки.
Проворачивать многоходовые аферистические операции может как один человек, так и организованная группа, в которой у каждого участника своя роль. Киберпреступность постоянно развивается, придумывает новые способы. В последнее время участились звонки, связанные именно с ДТП. Но звонят «представители» банка, которые просят назвать номер карточки, личные данные. Многие граждане, поверив кому-то на слово, лишаются денег.
- В считанные минуты деньги снимаются со счетов, найти злоумышленников очень сложно, так как они тут же блокируют телефоны, с которых звонили, сложно отследить деньги, их обычно сразу превращают в криптовалюту, - говорят следователи.
По итогам 7 месяцев текущего года на территории Западно-Казахстанской области было зарегистрировано 485 мошенничеств, из которых 249 относятся к категории интернет-мошенничеств. В 2018 году было зарегистрировано 158 интернет-преступлений, в 2019 году 318, в 2020-м - 591, в 2021-м - 678, в 2022-м - 765. По итогам семи месяцев этого года, принимаемыми мерами удалось снизить регистрацию мошенничеств на 29,2% , интернет-мошенничеств на 40%. Наибольшее количество интернет-мошенничеств зарегистрировано на территории Уральска - 195, в Бурлинском районе - 21, в Теректинском - 7, в районе Байтерек - 7, в Жангалинском районе -7, в Акжаикском и Сырымском районах по 3, в Жанибекском и Чингирлауском районах по 2, в Казталовском и Бокейординском районах по одному. Только под предлогом сотрудников банка были обмануты 86 граждан. Под давлением со стороны многие доверчивые граждане оформили онлайн-кредиты и деньги передали неизвестно кому, зарегистрировано 25 фактов. Под видом денежных инвестиций зарегистрировано 6 интернет-мошенничеств. Через социальные сети (OLX, Телеграм, Колесо КЗ, КрышаКЗ, Инстаграм) совершено 98 случаев обмана.
C целью профилактики интернет-мошеничеств, Департаментом полиции совместно с местными исполнительными органами были установлены более 20 билбордов, на лед-экранах транслируются 3 видеоролика с предупреждением о мошенниках. В местах наибольшего скопления людей расклеиваются листовки предупредительного характера. На постоянной основе проводятся брифинги и выступление на местном телеканале по вопросам профилактики интернет-мошенничеств. К сожалению, принимаемые меры органами внутренних дел по профилактике мошенничеств не дают желаемых результатов, при этом, уже став жертвами мошенников, потерпевшие поясняют, что знали о существовании угрозы в интернет-ресурсах, также неоднократно видели во всех информационных платформах предупреждения об интернет-мошенничествах. Hо, несмотря на это, поддались уловкам манипуляторов.
Киберпол против интернет-преступленийКиберпол против интернет-преступленийКиберпол против интернет-преступлений
Интернеттегі қылмыстарға қарсы киберпол
Қазақстанда интернеттегі қылмыстардың саны жыл сайын артып келеді. 2017 жылы облыста олардың 26-сы тіркелген болса, 2022 жылы олардың саны 768-ге жетті. Тәжірибе көрсеткендей, олардың көпшілігін ашу мүмкін емес. Интернеттегі алаяқтар ақылды әрекет етеді және көбінесе басқа қалада немесе елде орналасады.
Ағымдағы жылдың мамыр айында Орал қаласында мамандандырылған «Киберпол» бөлімі құрылды; полиция қызметкерлері онлайн қылмыстарды ашумен айналысады. Компьютерлік бағдарламаларды білу және басқа қалалар мен елдердегі ұқсас бөлімдермен тығыз ынтымақтастық олардың жұмысында көмектеседі.
Орал бөлімінде 6 маман бар. Олар арыз түскеннен кейін бірден «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейді және бір уақытта қажетті жедел-іздестіру шараларына кіріседі. Өздері айтқандай, әрбір минут маңызды. Криминалдық полиция басқармасы бастығының орынбасары Амангелді Жұманиязов Киберполдың жұмысымен таныстырды.
– Алаяқтар ұйықтамайды, олар тәулік бойы жаңа құрбандарды іздейді. Сенім білдірген адамдар, әсіресе қарт адамдар барлық жинаған ақшасын бірден таратады. Біздің міндетіміз – қаскүнемдерді тауып, жаңа қылмыстардың алдын алу», – деп Амангелді бөлімнің міндеттерін түсіндіреді.
Арнайы бөлім екі кең кеңседен тұрады, бірақ әрқайсысы нағыз цифрлық зертхана. Кибертексерушілер Гауһар Бимағамбетова мен Әлима Алемшинова монитор экранында тығыз көмілген. Тағы бір қылмысты ашу жұмыстары жүргізілуде. Бойжеткендердің полиция қызметінде жүргеніне аз ғана уақыт болса да, жаңа қызметте жетістік бар. Бір-екі айдың ішінде 12 істің беті ашылып, сотқа жолданды. Дәлірек айтсақ, бұл бүкіл ұжымның жұмысы: тергеушілер, криминологтар, детективтер. 2016 жылдан бастап ішкі істер органдарында детектив Руслан Галуца жұмыс істейді. Оның міндеттеріне интернетте ғана емес, барлық қолда бар ақпаратты жинау кіреді, сондықтан Русланды кеңсесінде ұстау мүмкін емес.
– Алаяқтардың халықтан ақша алу әдістері шынымен де жетілдіріліп барады. Қылмыскерлер банк карталарынан ақша алудың заңсыз схемаларын жасап қана қоймайды, сонымен қатар манекендерді – курьерлерді, дроперлерді – стратегияларына біріктіреді, деп түсіндіреді ол.
Полицейлердің түсіндіруінше, соңғылары көбіне алаяқтық әрекеттерге қатысушыларға айналып, ұйымдасқан қылмыстық қауымдастықтың бір бөлігі болып жатқанын түсінбейтін жұмыссыз жастардың арбауына түседі. Жақында бір тамшы ұсталды. Олар оны қызу қуғында ұстады. Ол 18 жастағы жас жігіт болып шықты.
- Схема қарапайым - алаяқтар жәбірленушіні тауып, телефон арқылы, бір уақытта бірнеше телефоннан бопсалаумен айналысады. Олар оның басқа нәрсеге көшуіне жол бермей, оны байлап қояды. Олар моральдық қысым көрсетіп, қорқытады. Нәтижесінде, ол бас тартқан кезде, олар сізден ақшаны курьер арқылы аударуды сұрайды, әдетте бейхабар такси жүргізушісі. Ол ақшаны тамшуырға әкеледі де, 5 пайыздық үлесін өзіне қалдырады, ал қалғанын банкомат арқылы аударады.
Дәл осы жас жігіт 5 тамызда ұсталды. Алаяқтар егде жастағы әйелден 3,5 мың еуро мен 3,5 АҚШ долларын, ал келесі күні тағы 8 миллион теңгені алдап кеткен. Шабарманнан алып, аударған ақшасы осы еді. Аталған фактілер бойынша сотқа дейінгі тергеу амалдары жүргізілуде. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабы «Алаяқтық». Қазіргі уақытта ұсталған азаматтың осыған ұқсас қылмыстарға қатыстылығы анықталуда. Схема әлдеқашан әзірленген еді, егде әйелге жан түршігерлік апатқа қызы кінәлі екенін, егер ақшаны бермесе, түрмеге жабылатынын айтқан.
Мамандардың жұмыс орны компьютер болып табылады; мұнда деректерді өңдеу жылдамдығы өте маңызды. Сонымен қатар, қызметкерлер жұмыс істейтін көптеген бағдарламалары бар жеке гаджет. Қылмыскерді ұстап алып, ақшаны қайтара ала ма, жоқ па, бұл олардың сауатты әрекеттеріне байланысты, сондықтан қажетсіз әңгімеге уақыт жоқ; сұрақтарға қысқаша және нақты жауаптар беріледі.
– Біз үшін басқа институттармен, дәл сол банктермен тығыз байланыста болу, деректердің барынша толық көлемін жинау өте маңызды. Неғұрлым көп жинасақ, қылмыскерлерді тауып, ұстау мүмкіндігіміз соғұрлым жоғары болады, дейді тергеушілер. - Біз киберкеңістікте тергеу жүргіземіз, интернеттегі ақпаратты пайдаланып, шабуылдаушыларды анықтауға тырысамыз, мұның бәрі құжатталған. Тергеу шаралары қарапайым қылмыстарды тергеудегідей жүргізіледі. Шабуыл жасағандар да ұсталып, үй-жайлары тінтіліп, іс сотқа жіберілді. Қажет болса, іссапарға шығамыз.
Көп сатылы алаяқтық операцияларды бір адам немесе ұйымдасқан топ жүзеге асыруы мүмкін, онда әрбір қатысушының өз рөлі бар. Киберқылмыс үнемі дамып келеді және жаңа жолдармен келеді. Соңғы уақытта жол-көлік оқиғасына байланысты қоңыраулар жиілеп кетті. Бірақ банктің «өкілдері» телефон соғып, карта нөмірі мен жеке ақпаратты сұрайды. Біреудің сөзін алған көптеген азаматтар шығынға батады.
«Бірнеше минут ішінде шоттардан ақша алынады, шабуылдаушыларды табу өте қиын, өйткені олар қоңырау шалған телефондарды бірден бұғаттайды, ақшаны қадағалау қиын, әдетте олар бірден криптовалютаға айналады», - дейді тергеушілер.
Ағымдағы жылдың 7 айының қорытындысы бойынша Батыс Қазақстан облысында 485 алаяқтық тіркелсе, оның 249-ы интернет-алаяқтық санатына жатады. 2018 жылы 158 интернет-қылмыс тіркелсе, 2019 жылы 318, 2020 жылы - 591, 2021 жылы - 678, 2022 жылы - 765. Ағымдағы жылдың жеті айының қорытындысы бойынша қабылданған шаралар алаяқтықты тіркеуді 29,2%-ға, интернет-алаяқтықты 40%-ға төмендетуге қол жеткізді. Ең көп интернет-алаяқтық Орал қаласында – 195, Бөрлі ауданында – 21, Теректіде – 7, Бәйтерек ауданында – 7, Жанғала ауданында – 7, Ақжайық және Сырым аудандарында – 3, Жәнібек және Шыңғырлау аудандарында – 2, Қаздыорда – бір-бірден, Бөкеде – бір-бірден тіркелді. Тек банк қызметкерлерінің желеуімен 86 азамат алданған. Басқалардың қысымымен көптеген сенгіш азаматтар онлайн несие алып, ақшаны белгісіз біреуге аударған; 25 факті тіркелді. Ақшалай инвестиция деген желеумен 6 интернет-алаяқтық тіркелді. Әлеуметтік желілер (OLX, Telegram, Koleso KZ, KryshaKZ, Instagram) арқылы 98 алаяқтық фактісі жасалған.
Интернеттегі алаяқтықтың алдын алу мақсатында Полиция департаменті жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп 20-дан астам билбордтар орнатып, мұз экрандарында алаяқтар туралы ескертетін 3 бейнеролик көрсетілуде. Адамдар көп шоғырланатын орындарда ескерту парақшалары ілінеді. Интернеттегі алаяқтықтың алдын алу бойынша жергілікті телеарнада тұрақты түрде брифингтер мен көрсетілімдер өткізіліп тұрады. Өкінішке орай, ішкі істер органдарының алаяқтықтың алдын алу шаралары күткен нәтиже бермей, алаяқтардың құрбанына айналғандықтан, жәбірленушілер интернет-ресурстарда қауіп бар екенін білетіндіктерін, сондай-ақ барлық ақпараттық платформаларда интернет-алаяқтық туралы ескертулерді бірнеше рет көргендерін түсіндіреді. Бірақ, соған қарамастан, олар манипуляторлардың айла-амалдарына көнді.
