На заседании Правительства
Министр экологии и охраны окружающей среды РК Ерлан Нысанбаев сообщил, что в прошлом году и в условиях угрозы исчезновения видов зарегистрировано 227 животных, из которых 131 - позвоночных и 96 - беспозвоночных. Министр министр, что наиболее эффективная комплексная мера по сохранению редких и исчезающих видов животных признана созданием особо охраняемых территорий (ООПТ). Он поделился успешным опытом увеличения снежного барса. Этот редкий хищник остался на границе исчезновения, но благодаря оккупированным мерам удалось спасти популяцию, и сейчас эти животные насчитывают 180 особей. Е. Нысанбаев также рассказал о проведении работы по возрождению туранского тигра, ареала обитания которого является определённым государственным природным заповедником. В резерват уже завезены две особи, и в 2025 г. планируется привоз ещё 3-4 хищников. Отмечено, что переселение животных и создание условий для их адаптации способствуют сохранению вида и восстановлению природного баланса уникальных степных экосистем Казахстана. В рамках программы по восстановлению популяций кулана успешно завершены работы по переселению куланов в резерваты «Иле-Балхаш» и «Алтын-Дала». На сегодняшний день численность кулана достигла 4493 голов. Продолжается работа по реинтродукции лошади Пржевальского. Ранее в исторический ареал обитания лошади в Казахстане входила территория 9 областей. Лошадь Пржевальского исчезла из мировой дикой природы к концу 1960-х годов. Благодаря сотрудничеству министерства с международными организациями в июне текущего года из Пражского зоопарка завезены первые 7 голов лошадей Пржевальского в резерват «Алтын-Дала» Костанайской области. До 2029 года планируется привезти 40 голов лошадей. Ерлан Нысанбаев также подчеркнул, что ещё одним примером успешного опыта охраны животного мира в стране является рост популяции сайгаков с 21 тыс. особей в 2003 г. до 2,8 млн особей в 2024 году, а прогнозная послеокотная численность составляет порядка 4 млн особей. На сегодня 99% мировой популяции сайгака находится в Казахстане.
По словам главы Минэкологии РК, вызывает обеспокоенность снижение численности сокола-балобана. Ерлан Нысанбаев отметил, что данный вид в последние десятилетия стал крайне редким, а на некоторых территориях полностью исчез. В настоящее время Министерством экологии разрабатывается Концепция сохранения биоразнообразия, которая должна стать ключевым документом в работе по сохранению редких и находящихся под угрозой исчезновения видов животных.
Премьер-министр РК Олжас Бектенов поручил профильному ведомству совместно со всеми заинтересованными госорганами и научным сообществом детально проработать все предусмотренные Концепцией мероприятия и внести документ в Правительство в августе 2025 года. Местным исполнительным органам, в соответствии с Законом об охране животного мира, поручено до конца января 2025 года завершить работу по созданию специализированных организаций.
Кроме того, как отметил премьер, акиматы должны организовывать работу по проведению научных исследований в области охраны, воспроизводства и использования животного мира. Данную работу регионы фактически не ведут.
Как охраняют редких животных в нашем регионе
Западно-Казахстанские ученые не первый год поднимают вопрос создания Красной книги региона. Обладая должными компетенциями, вуз готов взять на себя научно-исследовательскую работу по определению численности видового состава флоры и фауны региона и созданию кадастра редких и исчезающих видов, нуждающихся в охране.
- Сбор материалов и издание Красной книги ЗКО требуют многолетних научных исследований. Наш университет обладает соответствующей материально-технической базой и квалифицированными кадрами, имеет опыт природоохранного проектирования и может провести эту работу в течение 3-х календарных лет. Мы вышли на ГУ «Управление природных ресурсов и регулирования природопользования Западно-Казахстанской области» с предложением рассмотреть возможность включения в план природоохранных мероприятий на 2023-2025 гг. работы по подготовке материалов к Красной книге ЗКО (растения, амфибии, рептилии, птицы), - рассказал проректор по научной работе и международным связям ЗКУ им. М. Утемисова, кандидат географических наук, профессор Кажмурат Ахмеденов. К сожалению, неоднократные предложения ученых до сих пор не нашли поддержки властей, и чем дольше данный вопрос находится на стадии обсуждения, тем меньше шансов на выживание остается у тех редких популяций животных и птиц, которые обитают в нашей области. Между тем в ЗКО обитает 55% всего видового состава фауны Казахстана. Здесь насчитывается 462 вида животных и птиц из 846, обитающих по республике.
Издание региональных Красных книг имеет наиважнейшее значение для сохранения биологического разнообразия, так как негативное воздействие на природу происходит именно в регионах. На местном уровне гораздо быстрее можно заметить сокращение численности того или иного вида и вовремя, на раннем этапе, принять меры к сохранению популяции, не ожидая, пока исчезающий вид будет внесен в Республиканскую Красную книгу.
Промедление в таких случаях может стоить целой популяции. Информация, отображаемая в Красной книге ЗКО, может быть использована при научных исследованиях, для проведения природоохранных мероприятий, обоснования выделения заповедников, заказников, памятников природы и других особо охраняемых природных территорий, имеющих наиважнейшее значение для сохранения ареала обитания редких видов.
Конечно, Красная книга сама по себе не решает проблему охраны редких видов растений и животных, но это сигнал тревоги, призывающий к принятию особых мер охраны. Региональные Красные книги играют важную роль при проведении государственной и общественной экологических экспертиз.
Известный орнитолог, магистр биологических наук, научный сотрудник ЗКУ им. М. Утемисова Михаил Шпигельман отмечает, что каждый вид уникален и ценен, и сокращение численности одного вида неминуемо приведет к деградации выстроенных природой биологических связей.
- К примеру, эндемик наших степей сайгак - это не просто древнейшее животное, вокруг него выстроена целая экосистема, которая сейчас, благодаря увеличению численности сайги, стала восстанавливаться. Сайгак формирует травяной покров, благодаря чему стала увеличиваться популяция суслика - вида, который обеспечивает кормовую базу хищных птиц. Кроме того, и сами сайгаки входят в рацион такой редкой птицы, как степной орёл. Этот вид обитает только в Казахстане.
Во время кольцевания птенцов степного орла в 2022-2023 гг. нами было обследовано в общей сложности более 100 жилых и нежилых гнёзд. В большинстве из них находились останки сайги. Охоту степных орлов на сайгу мы не наблюдали ни разу, можно предположить, что в гнёзда они приносили части тел погибших по разным причинам взрослых животных, а также последы и сайгачат.
Еще один редкий вид - орлан-белохвост. Во время осенне-зимних кочёвок орлан-белохвост встречается в местах массовых скоплений сайги. В 2021 г., в районе Казталовка-Хан Ордасы, мы насчитали 43 особи, следующих за стадами сайги.
Кроме этих видов, стада сайги привлекают и таких редчайших птиц, как белоголовый сип и чёрный гриф. В 2018 г. четыре чёрных грифа были отмечены в районе горы Большая Ичка, ещё две регистрации сипа зафиксированы в районе Сайхина и Казталовского района.
В целом, в пределах обитания наиболее крупных группировок сайги отмечено пять видов крупных пернатых хищников: степной орёл, могильник, орлан-белохвост, белоголовый сип и чёрный гриф. Из них гнездящимися видами являются степной орёл и орлан-белохвост, вероятно гнездящимся - могильник, редкими залётными - чёрный гриф и белоголовый сип, - рассказал М.Шпигельман. Учёному посчастливилось воочию увидеть этого гиганта пернатого мира - размах крыльев сипа достигает 2,5 метров. Впервые в мировой практике у нас, в ЗКО, было отмечено наземное гнездование орлана-белохвоста в Ащиозексом заказнике.
Для крупных птиц жилищный вопрос стоит очень остро: естественных мест для их гнездования практически не осталось. Для сохранения популяции необходимо обустройство искусственных гнёзд, но как правильно это сделать, ответ могут дать только учёные. Однако на научные исследования финансирование практически не выделяется.
По данным территориальной инспекции лесного хозяйства и животного мира по ЗКО, на территории нашей области обитает 7 видов редких и находящихся под угрозой исчезновения птиц: стрепет - 5660 особей, журавль серый - 496, журавль-красавка - 522, орлан-белохвост - 386, беркут - 137, дрофа - 91, степной орёл - 336. Также зарегистрированы 3 вида животных: куница лесная - 48 особей, норка европейская - 22 особи и гигантский слепыш - 80 особей. Животные обитают на территории Кирсановского и Аккумского заказников.
Однако ареал обитания краснокнижных птиц распространяется и на территории охотничьих хозяйств, где нет никаких гарантий, что редкая птица не станет жертвой охотников. Учёные считают, что в данный список редких и нуждающихся в охране животных и птиц давно пора внести новые виды, численность которых неуклонно сокращается.
Кроме того, сами представленные данные, по мнению научного сообщества, далеки от действительности. Так, орнитолог М. Шпигельман за свою многолетнюю практику наблюдения за птицами ни разу не встречал в наших краях беркута.
- У нас совершенно другие данные. Однозначно могу сказать, что по факту птиц намного меньше. Беркут в наших краях не гнездится, это редкий залётный вид. Последний раз серого журавля видел лет пять назад, красавок, по нашим подсчётам, раз в десять меньше. Стрепет есть, но не в таких количествах. Дрофу видел в 2018 г. в районе Сайхина, по устным сообщениям, она встречается, но крайне редко. Чтобы провести достоверный учёт численности животных или птиц, нужны специалисты - биологи, зоологи, орнитологи, а также специальные фотоловушки. Насколько мне известно, ни таких специалистов, ни фотоловушек в распоряжении УПР и Теринспекции нет, - говорит М. Шпигельман.
Помимо тех видов, которые внесены в реестр редких и нуждающихся в охране, необходим учёт и других видов животных и птиц, но этого не проводится. Между тем численность этих животных также неуклонно сокращается. Так, старожилы помнят, как в наших лесах водились лоси. Этих гигантов можно было встретить по всей пойме Урала, даже вблизи населённых пунктов, а сейчас их осталось менее 30 голов. В этот же список, по мнению учёных, необходимо внести тетерева, сурка байбака, хомяка и других животных и птиц, численность которых невелика, но учёт по этим видам не проводится. Кроме того, безответственная деятельность фермеров, выпас скота и сжигание камышовых зарослей привели к сокращению численности водоплавающих птиц. По последним данным на территории Битикского водохранилища осталась всего одна пара кудрявых пеликанов, а между тем этот вид включён в Международную Красную книгу. Усилиями ученых ЗКУ им. М. Утемисова в 2022 году была издана книга «Хищные птицы Западно-Казахстанской области», где опубликованы многолетние исследования в области орнитологии, особенности каждого вида и их численность. А в 2023 году была издана книга «Змеи Западного Казахстана», где дана полная характеристика 12 видов змей, обитающих в нашем регионе, с рекомендациями по их сохранению.
Қызыл – ТОҚТА! Облысқа Қызыл кітап керек
Өңірде Қызыл кітап жасау қажеттілігін батысқазақстандық ғалымдар бірнеше рет атап өткенімен, мәселе әлі де ашық күйінде қалып отыр. Осы ретте, желтоқсан айындағы кеңесте Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Олжас Бектенов қоршаған ортаны қорғау саласындағы жұмысты күшейту қажеттігіне тоқталды. Сирек кездесетін және жойылып бара жатқан фаунаны сақтау бойынша тиімді жұмыс істеу үшін диптихтарды жүргізуді, экожүйелер мен жануарлар түрлеріне қауіптерді қорғауды және бақылауды қоса алғанда, кешенді тәсіл қажет.
Үкімет отырысында
ҚР Экология және қоршаған ортаны қорғау министрі Ерлан Нысанбаев өткен жылы және түрлерінің жойылу қаупі жағдайында 227 жануар тіркелгенін, оның 131-і омыртқалы, 96-сы омыртқасыз жануарлар екенін айтты. Министр жануарлардың сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлерін сақтаудың ең тиімді кешенді шарасы ерекше қорғалатын аумақтарды құру болып танылғанын айтты. Ол барысты көбейтудегі сәтті тәжірибесімен бөлісті. Бұл сирек кездесетін жыртқыш жойылу алдында қалды, бірақ кәсіби шаралардың арқасында популяция сақталды, қазір бұл жануарлардың саны 180-ге жетті. Сондай-ақ Е.Нысанбаев мекендеу орны мемлекеттік табиғи қорық болып табылатын Тұран жолбарысын тірілтуге бағытталған жұмыстарға да тоқталды. Қазірдің өзінде қорыққа екі дара әкелінді, 2025 жылы тағы 3-4 жыртқыш әкелу жоспарлануда. Жануарларды көшіру және олардың бейімделуіне жағдай жасау Қазақстанның бірегей далалық экожүйелерінің түрін сақтауға және табиғи тепе-теңдігін қалпына келтіруге ықпал ететіні атап өтілді. Құлан популяциясын қалпына келтіру бағдарламасы аясында құландарды Іле-Балқаш және Алтындала қорықтарына көшіру жұмыстары сәтті аяқталды. Бүгінгі күні құлан басы 4493 басқа жетті. Пржевальский жылқысын реинтродукциялау жұмыстары жалғасуда. Бұған дейін Қазақстандағы жылқының тарихи мекендеген жеріне 9 облыс аумағы кірген. Пржевальский жылқысы 1960 жылдардың аяғында дүние жүзіндегі табиғаттан жоғалып кетті. Министрліктің халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығы арқасында ағымдағы жылдың маусым айында Прага хайуанаттар бағынан Қостанай облысындағы «Алтын дала» қорығына алғашқы 7 бас пржевальский жылқысы әкелінді. 2029 жылға қарай 40 бас жылқы әкелу жоспарлануда. Сондай-ақ Ерлан Нысанбаев еліміздегі жабайы табиғатты қорғаудағы сәтті тәжірибенің тағы бір мысалы ретінде ақбөкен популяциясының 2003 жылғы 21 мың бас өсімнен 2024 жылы 2,8 миллионға, ал төлдегеннен кейінгі болжамды популяцияның 4 миллионға жуық даралығын құрайтынын атап өтті. Бүгінде дүние жүзіндегі ақбөкен популяциясының 99 пайызы Қазақстанда.
ҚР Экология министрлігі басшысының айтуынша, ақсүйектердің санының азаюы алаңдатады. Ерлан Нысанбаев бұл түр соңғы онжылдықтарда өте сирек болып, кейбір аймақтарда мүлде жойылып кеткенін атап өтті. Қазіргі уақытта Экология министрлігі биоалуантүрлілікті сақтау тұжырымдамасын әзірлеуде, ол сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарлар түрлерін сақтау жұмысындағы негізгі құжатқа айналуы тиіс.
Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Олжас Бектенов тиісті ведомствоға барлық мүдделі мемлекеттік органдармен және ғылыми қоғамдастықпен бірлесе отырып, Тұжырымдамада көзделген барлық шараларды егжей-тегжейлі пысықтап, құжатты 2025 жылдың тамыз айында Үкіметке ұсынуды тапсырды. Жергілікті атқарушы органдарға «Жануарлар дүниесін қорғау туралы» Заңға сәйкес мамандандырылған ұйымдарды құруды 52 қаңтардың аяғына дейін аяқтау тапсырылды.
Сонымен қатар, Премьер-Министр атап өткендей, әкімдіктер жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласында ғылыми зерттеулер жүргізу бойынша жұмыстарды ұйымдастыруы қажет. Өңірлер іс жүзінде бұл жұмысты жүргізбейді.
Өңірімізде сирек кездесетін жануарлар қаншалықты қорғалған
Батысқазақстандық ғалымдар облыстың Қызыл кітабын жасау мәселесін бірнеше жылдан бері көтеріп келеді. Қажетті құзыреттерге ие бола отырып, университет аймақтың флора мен фаунасының түрлік құрамының санын анықтау және қорғауды қажет ететін сирек және жойылып бара жатқан түрлердің кадастрын құру бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге дайын.
– Батыс Қазақстан облысының «Қызыл кітабын» жинақтап, басып шығару көп жылғы ғылыми зерттеулерді қажет етеді. Біздің университеттің тиісті материалдық-техникалық базасы және білікті кадрлары бар, қоршаған ортаны жобалауда тәжірибесі бар және бұл жұмысты 3 күнтізбелік жыл ішінде жүзеге асыра алады. «Батыс Қазақстан облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасы» мемлекеттік мекемесіне 2023-2025 жылдарға арналған табиғатты қорғау шараларының жоспарына енгізу мүмкіндігін қарастыру туралы ұсыныспен жүгіндік. БҚО-ның Қызыл кітабына (өсімдіктер, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар) материалдарын дайындау бойынша жұмыстар жүргізілуде», - деді БҚО-ның ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры. М.Өтемісова, география ғылымдарының кандидаты, профессор Қажмұрат Ахмеденов. Өкінішке орай, ғалымдардың бірнеше рет айтқан ұсыныстары әлі де билік тарапынан қолдау тапқан жоқ және бұл мәселе неғұрлым ұзақ талқыланса, біздің өңірде мекендейтін жануарлар мен құстардың сирек кездесетін популяцияларының тірі қалу мүмкіндігі соғұрлым аз болады. Қазақстанның фаунасының жалпы түр құрамының 55%-ы Батыс Қазақстан облысында мекендейді. Республика бойынша тіршілік ететін 846 жануарлар мен құстардың 462 түрі бар.
Аймақтық Қызыл кітаптарды басып шығару биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін аса маңызды, өйткені табиғатқа теріс әсер аймақтарда болады. Жергілікті деңгейде белгілі бір түрдің санының қысқаруын тезірек байқап, жойылып бара жатқан түрлердің Республикалық Қызыл кітапқа енуін күтпей-ақ дер кезінде, ерте кезеңде популяциясын сақтау шараларын қабылдауға болады.
Мұндай жағдайларда кешіктіру бүкіл халыққа шығын әкелуі мүмкін. Батыс Қазақстан облысының Қызыл кітабына енгізілген мәліметтер ғылыми зерттеулерге, қоршаған ортаны қорғау шараларын жүргізуге, сирек кездесетін түрлердің мекендейтін ортасын сақтау үшін аса маңызды қорықтарды, қорықтарды, табиғи ескерткіштерді және басқа да ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды белгілеуді негіздеу үшін пайдаланылуы мүмкін.
Әрине, Қызыл кітаптың өзі сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау мәселесін шешпейді, бірақ бұл ерекше қорғау шараларын қабылдауға шақыратын дабыл. Аймақтық Қызыл кітаптар мемлекеттік және қоғамдық экологиялық сараптама жүргізуде маңызды рөл атқарады.
Белгілі орнитолог, биология ғылымдарының магистрі, ЗМУ ғылыми қызметкері. М.Өтемісова Михаил Шпигельман әр түрдің бірегей және құнды екенін, бір түрдің санының азаюы табиғат салған биологиялық байланыстың тозуына сөзсіз әкелетінін айтады.
– Мысалы, біздің даламыздың эндемигі ақбөкен жай ғана ежелгі жануар емес, оның төңірегінде тұтас экожүйе құрылды, қазір ол киіктердің көбеюінің арқасында қалпына келе бастады. Ақбөкен шөп жамылғысын құрайды, соның арқасында жыртқыш құстарды қоректендіретін жер тиіннің популяциясы көбейе бастады. Сонымен қатар, ақбөкендердің өзі дала қыраны сияқты сирек кездесетін құстың рационына кіреді. Бұл түр тек Қазақстанда мекендейді.
2022-2023 жж. дала бүркітінің балапандарын байлау кезінде. Біз барлығы 100-ден астам тұрғын және тұрғын емес ұяларды зерттедік. Most of them contained the remains of saiga. Біз дала бүркіттерінің ақбөкен аулағанын ешқашан көрген емеспіз; олар ұяларына әртүрлі себептермен өлген ересек жануарлардың дене бөліктерін, сондай-ақ плацента мен ақбөкендерді әкелді деп болжауға болады.
In general, within the habitat of the largest groups of saiga, five species of large feathered predators have been noted: the steppe eagle, imperial eagle, white-tailed eagle, griffon vulture and black vulture. Of these, the breeding species are the steppe eagle and the white-tailed eagle, the probable nesting species are the imperial eagle, and the rare vagrants are the black vulture and griffon vulture,” said M. Shpigelman. The scientist was lucky enough to see this giant of the feathered world with his own eyes - the wingspan of the vulture reaches 2.5 meters. For the first time in дүниежүзілік тәжірибеге сәйкес, Батыс Қазақстанда Ащыөзек қорығында аққұйрық бүркіттің жерге ұя салуы байқалды.
Ірі құстар үшін баспана мәселесі өте өткір: олардың ұя салатын табиғи орындары іс жүзінде қалмаған. Популяцияны сақтау үшін жасанды ұяларды орнату қажет, бірақ мұны қалай дұрыс жасауға болатынына тек ғалымдар ғана жауап бере алады. Алайда ғылыми зерттеулерге іс жүзінде қаржы бөлінбейді.
According to the territorial inspection of forestry and wildlife for the West Kazakhstan region, 7 species of rare and endangered birds live in our region: little bustard - 5660 individuals, gray crane - 496, demoiselle crane - 522, white-tailed eagle - 386, golden eagle - 137, bustard - 91, steppe eagle - 336. 3 species of animals were also registered: pine marten - 48 individuals, European mink - 22 individuals and giant mole rat - 80 individuals. Жануарлар Кирсановский және Аққұм қорықтарының аумағында мекендейді.
Сонымен қатар, ұсынылған деректердің өзі, ғылыми қауымдастықтың пікірінше, шындықтан алыс. Осылайша, орнитолог М.Шпигельман көп жылғы құстарды бақылау тәжірибесінде біздің ауданда бұрын соңды бүркітті көрмеген.
- We have completely different data. Мен нақты айта аламын, шын мәнінде құстар әлдеқайда аз. The golden eagle does not nest in our area; it is a rare vagrant species. Мен сұр тырнаны соңғы рет шамамен бес жыл бұрын көрдім; Біздің есептеулеріміз бойынша белладонналар он есе аз. Кішкентай тосап бар, бірақ мұндай мөлшерде емес. I saw a bustard in 2018 in the Saykhin area; ауызша есептерге сәйкес, ол кездеседі, бірақ өте сирек кездеседі. To conduct a reliable count of the number of animals or birds, we need specialists - biologists, zoologists, ornithologists, as well as special camera traps. As far as I know, there are neither such specialists nor camera traps at the disposal of the UPR and the Territorial Inspectorate,” says M. Shpigelman.
Сирек кездесетін және қорғауды қажет ететін жануарлардың тізіліміне енгізілген түрлерден басқа жануарлар мен құстардың басқа да түрлерін тіркеу қажет, бірақ бұл жүргізілмейді. Сонымен қатар, бұл жануарлардың саны да тұрақты түрде азайып келеді. Ежелгі адамдар біздің ормандарда бұландардың қалай өмір сүргенін еске алады. Бұл алыптарды Оралдың бүкіл жайылмасынан, тіпті елді мекендердің маңынан да кездестіруге болатын еді, қазір олардың саны 30-ға да жетпейді. Сол тізімге ғалымдардың пікірінше, қараторғай, бобақ суыр, хомяк және басқа да жануарлар мен құстарды қосу керек, олардың саны аз, бірақ бұл түрлерді есепке алу жүргізілмейді. Сондай-ақ шаруаның жауапсыздығы, мал бағу, қамыс алқаптарын өртеу суда жүзетін құстардың санының азаюына әкеліп соқты. Соңғы мәліметтер бойынша, Бітік су қоймасының аумағында бір ғана далматиялық пеликан жұбы қалған, соған қарамастан бұл түр Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген. атындағы ЗКУ ғалымдарының күшімен. 2022 жылы М.Өтемісов «Батыс Қазақстан облысының жыртқыш құстары» кітабын басып шығарды, онда орнитология саласындағы көп жылғы зерттеулері, әр түрдің ерекшеліктері мен олардың саны туралы мәліметтер жарияланды. Ал 2023 жылы облысымызда мекендейтін жыландардың 12 түріне толық сипаттама берілген, оларды сақтау бойынша ұсыныстар берілген «Батыс Қазақстанның жыландары» кітабы жарық көрді.
