Лица эпохи: профессор Талшен Дарбаева о прошлом и будущем казахстанской науки
Талшен Дарбаева - доктор биологических наук, профессор кафедры биологии и экологии Западно-Казахстанского университета им. М. Утемисова, почётный работник просвещения Республики Казахстан. Сегодня имя Талшен Есеномановны настолько же значимо в отечественной науке, как некогда имя её легендарного наставника - профессора Всеволода Иванова. Более полувека она посвятила изучению флоры Приуралья и близлежащих регионов. Интервью с такой яркой личностью - это попытка запечатлеть мысли уходящей эпохи, времени романтиков, делавших свои открытия до эпохи медиа.
Автор: Редакция Fresh City
Лица эпохи: профессор Талшен Дарбаева о прошлом и будущем казахстанской науки
На голом энтузиазме
Свою карьеру на естественно-географическом факультете Талшен Есеномановна начала в далёких 80-х. Окончив Педагогический институт им. А. С. Пушкина, ныне - Западно-Казахстанский университет им. М. Утемисова, молодая аспирантка отправилась в Ленинград (Санкт-Петербург), в Ботанический институт им. Комарова.
«Меня направил мой наставник - профессор Всеволод Иванов. В Ленинграде я стажировалась два года. Аспирантура была целевая, после неё я вновь вернулась на родную кафедру», - рассказывает она.
В 1987 году Талшен Дарбаева сделала первый серьёзный шаг в карьере учёного - защитила кандидатскую диссертацию.
«Всеволод Вячеславович был человек деятельный, и кафедра при нём была оживлённой - каждый занимался своим делом: изучение степи, водной растительности, песчаной растительности… Или, допустим, динамика какая-нибудь. Как раз в те годы появилась новая актуальная тема - Карачаганакское месторождение, как оно влияет на экологию. Исследованиями в этой области занималась Марья Максимовна Фартушина. Мы попали, как говорится, в струю. Изучали на протяжении десяти лет воздействие Карачаганакского месторождения на флору - растительность и почвенный покров. В итоге меня направили на повышение в Москву. Там мы выступали с докладом в МГУ. Для меня, провинциалки, это, конечно, был высокий уровень. В один из дней меня встретил мой заведующий кафедрой Рудольф Владимирович Камелин. Он говорит мне: „Талшен, а ты что ходишь без дела? Займись докторской!“ С его лёгкой руки я и начала писать докторскую диссертацию».
Работать приходилось на голом энтузиазме . Молодая девушка дни напролёт проводила в полевых условиях. Площадь исследования простиралась с запада на восток на 400 километров, а с севера на юг - около 500-700 километров. Она охватывала не только Западно-Казахстанскую область, но и соседние - Атыраускую, Актюбинскую, Саратовскую и Оренбургскую.
«Сложная работа была. Но в 2003 году я защитила докторскую диссертацию. В те годы не было нострификации (прим.: процедура признания иностранных документов) между двумя странами - Россией и Казахстаном, и я три года „висела“ в воздухе. И снова Рудольф Владимирович приободрил меня: „Жди, всё получится“. Знаете, какой он выход нашёл? Он взял мою диссертацию и выставил в интернет. Очень мудрый шаг с его стороны. После этого потихоньку пошло продвижение, докторскую я всё же защитила. Теперь я профессор в двух странах. А некоторые шутливо называют меня полуроссиянкой», - вспоминает профессор.
Талшен Есеномановна до сих пор поддерживает тесный контакт с Ботаническим институтом Комарова. И уже более пяти лет является членом редколлегии Ботанического журнала Российской академии наук, а также научного журнала Степной бюллетень.
«В Казахстане возрастные люди в науке не так котируются. Поэтому я в казахстанских журналах не особо числюсь, а в российских - да», - поделилась она.
Профессор Всеволод Иванов (1905-1985 гг.)
Выдающийся учёный-энциклопедист, Почётный член Всесоюзного географического общества СССР, первый доктор биологических наук, первый профессор Казахстана с мировым признанием.
Основоположник западноказахстанской научной школы геоботаники и физиологии растений, крупнейший исследователь флоры Северного Прикаспия второй половины XX века. Именно его имя носит улица близ Западно-Казахстанского университета им. М. Утемисова.
Меловые возвышенности и их растительность
Территория Западно-Казахстанской области - это дно древнего моря. Меловые отложения, белая глина - для нашей местности обыденность. Вспомните знаменитое озеро на «Меловых горках». Объектом исследования докторской работы Талшен Есеномановны стала как раз растительность этих меловых возвышенностей, оврагов и балок бассейна среднего течения реки Урал.
«Да, конечно, видовой, флористический состав раньше был более разнообразный, чем сейчас. А сейчас, во-первых, вот это техногенное воздействие, то есть, разница - разработка на Карачаганакском, Чинарёвском и нового Зареченского месторождения в Оренбургской области. Всё это повлияло негативно. В настоящее время главная проблема нашей области - это река Урал. С магистрантами мы специально выбираем смежные темы, чтобы поехать, посмотреть, на сколько процентов усыхает пойменная растительность и как меняется ландшафт. В 2016 году, когда акимом области был Алтай Кульгинов, мы прорвались к нему на приём и оставили большую учёную записку - проект научного обоснования необходимости выделения государственного природного резервата по реке Урал - „Жайык Орманы“, по аналогии с „Иртыш-Орманы“, - вспоминает профессор.
Однако реализовать проект учёным так и не удалось. Смена руководства области, бюрократические лабиринты - и в итоге Талшен Дарбаеву и вовсе вычеркнули из списка авторов.
«Для реализации нужно постановление нашего акимата области, потом должно быть утверждение на уровне Министерства сельского хозяйства, далее проект пойдёт в правительство - и только после этого, возможно, приступят к исполнению рекомендаций», - дополнила Талшен Есеномановна.
Самое первое, о чём волнуется учёная, - останется ли к тому времени, что сохранять. Ниже по течению Урала, в районе посёлка Чапаево, пойменный лес уже пропал, и восстановить его не представляется возможным. Как объяснила Талшен Есеномановна, место тополей заняли кустарники. А это верный знак засоления почвы.
«Когда мы привозим студентов, магистрантов в поле, они по дороге смеются, песни поют. Но после того, как они видят этот весь кошмар и всё это усыхание тополёвого леса, у них пропадает желание веселиться. Даже, говорят, аппетит пропадает. Я считаю, сегодня насущная проблема, задача номер один - сберечь Урал. Хоть там, грубо говоря, остались одни луга. Мы пожинаем плоды варварской добычи солодки. Были времена, когда один грамм корня солодки стоил два доллара. А между тем, это растение своими корнями удерживало почву».
Лица эпохи: профессор Талшен Дарбаева о прошлом и будущем казахстанской наукиЛица эпохи: профессор Талшен Дарбаева о прошлом и будущем казахстанской науки
Наука не для слабаков
Постановлением правительства Казахстана от 25 мая 2022 года была утверждена Концепция развития науки Республики Казахстан на 2022-2026 годы. В рамках её предусматривается, что для повышения глобальной конкурентоспособности казахстанской науки и её вклада в решение прикладных проблем национального уровня особое внимание будет уделено увеличению расходов на науку из всех источников в целях последующего достижения уровня финансирования научно-исследовательских, научно-технических или опытно-конструкторских работ до 1% от ВВП, что будет происходить поэтапно.
И сам президент неоднократно высказывался о важности развития науки. Касым-Жомарт Токаев подчеркивает, что «все успехи в истории человечества достигнуты благодаря знаниям» и «тем более в нынешнюю эпоху передовых технологий никакой прогресс невозможен без науки». Признание важности науки для стимулирования экономического роста и улучшения качества жизни граждан - требование времени.
Однако проблем у науки в Казахстане достаточно. Как и во времена студенчества Талшен Есеномановны, так и сегодня наука была и остаётся уделом сумасшедших романтиков.
«Наука мешает личной жизни - это надо признать. На личную жизнь у учёных попросту нет времени. Иногда думаешь, может, стоило всё бросить и рожать детей», - смеётся профессор Дарбаева.
И, конечно, во все времена учёные сталкиваются с недостатком денег. Стипендии для магистрантов и докторантов повысили, сегодня они составляют 107 тысяч тенге и 240 тысяч тенге соответственно. Но этих средств не хватает на то, чтобы полностью погрузиться в исследования.
«Чтобы защитить кандидатскую, нужно заплатить 3 миллиона тенге. Такова цена двух публикаций в научных журналах. Это требование такое. Причём публиковаться необходимо в зарубежных журналах. Иностранцы делают на наших учёных хорошие деньги. Иногда вузы могут позволить себе спонсировать молодого исследователя, но так происходит далеко не всегда», - с сожалением отмечает собеседница.
Несмотря ни на что, студенты и магистранты Талшен Есеномановны продолжают её дело и смело смотрят в будущее. Наука держится на энтузиастах, даже в нашу эпоху медиа.
Дәуір тұлғалары: профессор Талшен Дарбаева Қазақстан ғылымының өткені мен болашағы туралы
Талшен Дарбаева – биология ғылымдарының докторы, Батыс Қазақстан университетінің биология және экология кафедрасының профессоры. М.Өтемісова, Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері. Бір кездері оның аты аңызға айналған тәлімгері, профессор Всеволод Ивановтың есімі қандай болса, бүгінде Талшен Есеномановнаның есімі орыс ғылымында соншалықты маңызды. Ол жарты ғасырдан астам уақытын Орал мен оның маңындағы аймақтардың флорасын зерттеуге арнады. Осындай жарқын тұлғамен сұхбат – өткен дәуірдің, медиа дәуірінен бұрын ашқан романтиктердің заманының ой-пікірлерін түсіруге талпыныс.
Таза ынтамен
Талшен Есеноманқызы еңбек жолын сонау 80-жылдары жаратылыстану-география факультетінде бастады. Педагогикалық институтты бітіргеннен кейін. А.С. Пушкин, қазіргі – Батыс Қазақстан университеті. Жас аспирант М.Өтемісова Ленинградқа (Санкт-Петербург), атындағы Ботаникалық институтқа барды. Komarova.
«Маған тәлімгерім, профессор Всеволод Иванов жетекшілік етті. Мен Ленинградта екі жыл оқыдым. Аспирантура мақсатты болды, содан кейін мен туған факультетіме оралдым», - дейді ол.
1987 жылы Талшен Дарбаева ғалым ретіндегі еңбек жолындағы алғашқы байыпты қадамын жасады – кандидаттық диссертациясын қорғады. thesis.
«Всеволод Вячеславович белсенді адам болды, оның қарамағындағы бөлімше де жанды – әркім өз ісімен айналысты: дала, су өсімдіктері, құмды өсімдіктерді зерттеу... Немесе, айталық, қандай да бір динамика... Дәл сол жылдары жаңа өзекті тақырып пайда болды – Қарашығанақ кен орны және оның Мария Фартунадағы осы аудандағы табиғатқа қалай әсер ететіндігі туралы. ағынға түсіп, Қарашығанақ алқабының өсімдіктер әлеміне және топырақ жамылғысына әсер етуін зерттеп, оны Мәскеуге жіберді сен ештеңе істемей жүрсің бе? Do your doctorate!” Оның жеңіл қолымен мен докторлық диссертациямды жаза бастадым».
Маған ынтамен жұмыс істеуге тура келді. Жас қыз күнді далада өткізді. Зерттелетін аумақ батыстан шығысқа қарай 400 шақырымға, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай 500-700 шақырымдай созылды. Ол Батыс Қазақстан облысын ғана емес, көршілес Атырау, Ақтөбе, Саратов, Орынборды да қамтыды.
"Жұмыс қиын болды. Бірақ 2003 жылы мен докторлық диссертациямды қорғадым. Ол жылдары екі ел – Ресей мен Қазақстан арасында нострификация (ескерту: шетелдік құжаттарды тану тәртібі) болмағандықтан, үш жыл бойы ауада "ілулі" жүрдім. Рудольф Владимирович мені тағы да: "Күте тұрыңыз, бәрі ойдағыдай болады" деп жігерлендірді. Оның қандай шешім тапқанын білесіз бе? Ол менің дипломдық жұмысымды алып, интернетке жариялады. Оның өте ақылды қадамы. Осыдан кейін бірте-бірте ілгерілеу басталып, ақыры докторлық диссертациямды қорғадым. Қазір екі елде профессормын. Ал кейбіреулер мені әзілдеп жартылай орыс деп атайды», - деп еске алады профессор.
Талшен Есеноманқызы әлі күнге дейін Комаров атындағы ботаникалық институтпен тығыз байланыста. Ал бес жылдан астам Ресей Ғылым академиясының Ботаникалық журналының, сондай-ақ «Степной бюллетень» ғылыми журналының редакциялық алқасының мүшесі болды.
"Қазақстанда ғылымда қарт адамдар бірдей бағаланбайды. Сондықтан қазақ журналдарында мені онша көрсетпейді, бірақ иә, ресейлік журналдарда", - деп бөлісті ол.
Профессор Всеволод Иванов (1905-1985)
Көрнекті энциклопедист ғалым, Бүкілодақтық КСРО географиялық қоғамының құрметті мүшесі, тұңғыш биология ғылымдарының докторы, дүние жүзіне танылған Қазақстанның тұңғыш профессоры.
Батыс Қазақстан геоботаника және өсімдіктер физиологиясы ғылыми мектебінің негізін салушы, 20 ғасырдың екінші жартысындағы Солтүстік Каспий аймағының флорасын ірі зерттеуші. Батыс Қазақстан университетінің жанындағы көше оның атымен аталады. Өтемісова М.
Бор төбелері және олардың өсімдіктері
Батыс Қазақстан облысының аумағы ежелгі теңіздің түбі. Біздің ауданда бор шөгінділері мен ақ балшық жиі кездеседі. «Бор төбелеріндегі» әйгілі көлді еске түсіріңіз. Талшен Есеноманқызының докторлық жұмысының зерттеу нысаны дәл осы Жайық өзенінің орта ағысының алабындағы бор төбелер, сайлар мен сайлардың өсімдіктері болды.
«Иә, әрине, түрі мен флористикалық құрамы қазіргіге қарағанда әртүрлі болды.Ал енді, біріншіден, бұл техногендік әсер, яғни айырмашылығы Орынбор облысындағы Қарашығанақ, Чинаревское және жаңа Зареченское кен орындарының игерілуі. Осының барлығы кері әсерін тигізді.Қазіргі таңда өңіріміздің басты мәселесі – Жайық және студенттерге байланысты өзіміздің тақырыпты таңдаймыз. Алтай Көлгінов облыс әкімі болып тұрған 2016 жылы оның қабылдауына жүгіріп барып, Жайық бойынан мемлекеттік табиғи қорық бөлу қажеттігін ғылыми негіздеу жобасын – «Жайық Орман» аналогиясымен, «профессор» дегенмен 2016 жылы жазықтағы өсімдіктердің қанша пайызға қурап бара жатқанын қараңыз. recalls.
Алайда ғалымдар жобаны жүзеге асыра алмады. Облыс басшылығының ауысуы, бюрократиялық лабиринттер – соның салдарынан Талшен Дарбаева авторлар тізімінен мүлдем жойылды.
«Орындау үшін облыс әкімдігінің қаулысы керек, содан кейін Ауыл шаруашылығы министрлігі деңгейінде мақұлдау керек, содан кейін жоба үкіметке жолданады, содан кейін ғана олар ұсыныстарды орындауға кірісетін шығар», - деп қосты Талшен Есеноманқызы.
Ғалымның ең бірінші толғандыратыны – сол уақытқа дейін құтқаратын нәрсе қалмай ма? Оралдың төменгі ағысында, Чапаево ауылының ауданында жайылма орман жойылып кеткен, оны қалпына келтіру мүмкін емес. Талшен Есеноманқызы түсіндіргендей, теректің орнын бұталар басты. Ал бұл топырақтың тұздануының сенімді белгісі.
"Студенттер мен магистранттарды далаға алып шыққанда, олар жол бойы күліп, ән айтады. Бірақ олар осы қорқынышты түнді және терек орманының құрғағанын көргеннен кейін олар көңіл көтеруге деген ынтасын жоғалтады. Тіпті тәбетім жоғалады деп айтады. Менің ойымша, бүгінгі күннің өзекті мәселесі, №1 міндет - Жайықты құтқару. Кем дегенде, дөрекі айтқанда, бізде тек жемістер бар. мия тамырының бір граммы екі доллар тұратын уақыт болды.
Ғылым әлсіздерге арналмаған
Қазақстан Үкіметінің 2022 жылғы 25 мамырдағы қаулысымен Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудың 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілді. Оның аясында қазақстандық ғылымның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін және оның ұлттық деңгейде қолданбалы міндеттерді шешуге қосқан үлесін арттыру мақсатында ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық немесе тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру деңгейін кейіннен кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын ІЖӨ-нің 1%-ына дейін жеткізу мақсатында ғылымға барлық көздерден шығыстарды ұлғайтуға ерекше назар аударылады.
Ал ғылымды дамытудың маңыздылығын президенттің өзі де талай рет айтты. Қасым-Жомарт Тоқаев «Адамзат тарихындағы барлық табыстарға білімнің арқасында қол жеткізілді», «Әсіресе, қазіргі озық технологиялар дәуірінде ғылымсыз ешқандай ілгерілеу мүмкін емес» деп атап көрсетті. Экономикалық өсуді ынталандыру және азаматтардың өмір сүру сапасын жақсарту үшін ғылымның маңыздылығын мойындау – уақыт талабы.
Дегенмен, Қазақстан ғылымының проблемалары жеткілікті. Талшен Есеноманқызының студенттік кезіндегідей, бүгінде де ғылым ессіз романтиктердің көптігі болды және солай болып қала береді.
"Ғылым жеке өмірге кедергі келтіреді, мойындау керек. Ғалымдар жеке өміріне уақыт таппайды. Кейде ойлайсың, бәлкім, бәрін тастап, балалы болу керек шығар", - деп күледі профессор Дарбаева.
Және, әрине, ғалымдар әрқашан ақша тапшылығына тап болады. Магистранттар мен докторанттарға шәкіртақы ұлғайтылды; бүгінде олар сәйкесінше 107 мың теңге және 240 мың теңгені құрайды. Бірақ бұл қаражат зерттеуге толықтай ену үшін жеткіліксіз.
"Канденттік диссертацияны қорғау үшін 3 миллион теңге төлеу керек. Бұл ғылыми журналдардағы екі жарияланымның бағасы. Бұл талап. Оның үстіне шетелдік журналдарға жариялау керек. Шетелдіктер біздің ғалымдардан жақсы ақша тауып жатыр. Кейде университеттердің жас зерттеушіге демеушілік көрсетуге шамасы келеді, бірақ бұл әрдайым бола бермейді", - деп қынжылыс білдірді сұхбаттас.
Талшен Есеноманқызының шәкірттері мен магистранттары бәріне қарамастан оның жұмысын жалғастырып, болашаққа батылдықпен қарайды. Біздің медиа дәуірде де ғылым энтузиастарға сүйенеді.
