Контекст и предпосылки
Почему в Казахстане малый бизнес до сих пор не стал локомотивом экономики? Сам факт, что это так, уже печален. Причин много, но точно не в отсутствии предпринимательского духа у нашего народа. Мне кажется, задача правительства - не на бумаге, а реально стремиться создавать условия для развития малого бизнеса. К сожалению, я не вижу на горизонте тех, кто сердцем болел бы за предпринимателей. Правильно вы сказали: наш локомотив экономики в лице малого бизнеса стоит на «запасном пути», и никто из государственных структур его как следует вперёд не двигает. Как в известной советской песне: «Наш паровоз, вперёд лети» - на данном этапе не получается.
Часто говорят, что предпринимательство - «основа среднего класса». Почему у нас этот класс так слабо развит? Очень хороший вопрос. Мы не сформировали средний класс. Наоборот, загнали людей в кабалу потребительских кредитов. Малый и средний бизнес и есть тот самый средний класс. Средний бизнес - это следующая ступень после малого. Поэтому не нужно «громоздить горы», а стоит начать с малого - открыть каждому желающему дорогу в предпринимательство. Тогда мы сможем говорить о развитии среднего класса. Помните выражение: «Пролетариату нечего терять, кроме своих цепей»? У среднего класса, напротив, есть что терять. Там, где он устойчиво стоит на ногах, можно забыть о внутренних катаклизмах.
Проблемы бизнеса сегодня
Какие главные барьеры мешают развитию малого бизнеса - доступ к финансам, налоги или бюрократия? Однозначного ответа нет: все перечисленные факторы влияют на бизнес. Попробую определить степень их значимости.
Во-первых, финансы. Чтобы начать своё дело, нужны ресурсы. У большинства потенциальных предпринимателей их попросту нет. Необходим доступный кредит, но это отдельная и очень сложная тема.
Во-вторых, налоги. Например, снижение минимального налогооблагаемого оборота для индивидуальных предпринимателей даст отрицательный эффект - «к бабке не ходи». Малый бизнес - как ребёнок: его нужно сначала вырастить, а потом уже спрашивать как со взрослого. Поверьте, окрепший бизнес впоследствии «с лихвой» обеспечит налоговые поступления в бюджет.
В-третьих, бюрократия. Надо признать, что ситуация улучшилась: стало проще регистрироваться, уменьшилось количество бесконечных проверок. Но до идеала ещё далеко. Главное, что процесс пошёл.
Как на предпринимателей повлияла нестабильность курса тенге и рост импорта? Прежде всего страдают малый бизнес и население. Для начинающего предпринимателя «каждая копейка на счету». Какое может быть планирование, если приходится постоянно поднимать цены на товары и услуги, чтобы компенсировать затраты? В итоге и без того слабый спрос падает ещё больше.
Никто из предпринимателей не «горит» желанием поднимать цены, но выхода нет: импортная составляющая затрат велика. Закупка идёт за валюту, а значит, при росте курса требуется больше тенге. Причём неважно, партнёры находятся в ближнем или дальнем зарубежье. Вы сами знаете, насколько подорожал импорт российских товаров и оборудования.
Насколько реальна конкуренция с крупными госкомпаниями и квазигосударственным сектором? Такой задачи, по сути, нет. Конкуренции внутри малого бизнеса вполне достаточно. Государственные и квазигосударственные компании должны сосредотачиваться на крупных отраслях - горнорудной, металлургической, машиностроении и т. д.
Роль государства
Что важнее для бизнеса: субсидии или «чтобы не мешали»? Главное - решить проблему отсутствия достаточного залогового обеспечения у предпринимателей.
Хорошим инструментом является программа фонда «ДАМУ», предусматривающая гарантии по кредитам до 85%. Но и у неё есть изъяны:
Эффективность программы нужно анализировать. По моим данным, процент невозврата по государственным гарантиям крайне низкий. Риски неизбежны, бизнес есть бизнес. Но необходимо ставить жёсткие барьеры для недобросовестных предпринимателей.
Работают ли программы господдержки или это в основном декларации? К сожалению, больше деклараций. Президент и правительство стараются поддерживать малый бизнес, но этого недостаточно. Важно признать его развитие главным приоритетом экономических реформ.
Я бы выделил микро- и малый бизнес отдельно, не объединяя их сразу со средним. В своё время в Казахстане действовала успешная программа ЕБРР по поддержке МСБ. Там были чёткие рамки кредитов:
С учётом реалий Казахстана разумнее установить границы так:
Именно ММБ - наиболее активная часть экономики.
Нужно ли менять налоговую систему, чтобы бизнесу стало легче? Да. Нельзя собирать урожай, когда семена только посеяны. Сначала предприниматель должен состояться, а потом можно повышать налоговую нагрузку.
Финансирование и кредиты
Почему малым компаниям так трудно получить доступные кредиты? Причины:
Может ли финтех и цифровой тенге изменить ситуацию? Да. Финтех расширяет возможности и открывает электронные сервисы. Важнее другое: электронная анонимная система подачи кредитных заявок почти исключит коррупцию и сделает процесс объективным.
Как привлечь частные инвестиции в предпринимательство?
Отвечая на этот вопрос, позвольте начать издалека. Я коснусь самой сути человека. Крушение на моих глазах социализма и переход сначала к перестройке, затем к рыночной экономике с элементами командно-административной системы, а потом и к капитализму с оттенками социализма, а также жизненный опыт и прочитанная литература привели меня к выводу: основой человека является его личное счастье. Счастье его семьи, его детей.
Таким образом, жизненные устремления человека сводятся к его личной выгоде , а простыми словами - его собственное «Я» для него на первом месте.
Соответственно, лучше сразу отказаться от надежды на «доброго дядю». К сожалению, многие начинающие предприниматели этим «страдают», обивая пороги тех, кто, как им кажется, даст деньги из собственного кармана.
А как же расцвет венчурных предприятий за рубежом, спросите вы? Пока это не про нас. Ни в коем случае нельзя сопоставлять исторические особенности казахстанского общества с европейскими традициями. Может быть, такое время у нас и наступит, но точно не в ближайшие 50 лет.
Частные инвестиции в лице олигархов в малый бизнес не придут. Главный источник начального финансирования нужно искать в господдержке. Поэтому, на мой взгляд, надеяться на привлечение частных инвестиций в малый бизнес в ближайшей перспективе не стоит.
Культурные и социальные аспекты
Насколько важна предпринимательская культура? Готовы ли казахстанцы к риску? Учитывая национальные особенности, ставка на малый бизнес для Казахстана естественна. Для коренного населения важны личное благосостояние и семья, а это напрямую связано с предпринимательством.
Может ли система образования стимулировать бизнес? Да. Растёт спрос на образовательные центры для детей. Это ниша для малого бизнеса:
Я сам убедился в эффективности таких центров на примере своего ребёнка. Это наглядное доказательство того, что малый бизнес может успешно работать в образовании.
Какую роль играют коррупция и «связи»? Колоссальную. «Кумовство» и «связи» - бич общества. Они тормозят и вредят развитию малого бизнеса, подменяя экономику личными интересами.
Будущее и сценарии развития
Может ли малый бизнес реально стать «точкой роста» экономики Казахстана?
Скорее не может, а должен стать «точкой роста». Без осознания этого факта государственными структурами о развитии экономики можно забыть. В противном случае Казахстану уготована роль «сырьевого придатка».
В каких отраслях у нас есть шансы на успех (IT, агро, услуги, переработка)?
Учитывая креативность наших граждан, шансы есть во всех отраслях. Рынок сам расставит приоритеты. Но важно понимать: малому бизнесу необходимо избегать стремления войти в капиталоёмкие отрасли промышленности. Этот сегмент либо останется в руках государства, либо перейдёт к олигополиям - что, по сути, уже произошло.
Для малого бизнеса действует принцип «лучше синица в руках, чем журавль в небе». Надёжная, пусть и скромная прибыль сейчас куда ценнее, чем риски и иллюзии будущего.
Что Казахстан мог бы перенять из международного опыта?
История даёт множество примеров успешной политики поддержки малого бизнеса. Один из ярчайших - экономика Германии.
Так называемое «экономическое чудо» послевоенной Германии во многом стало возможным благодаря малому бизнесу. Именно он обеспечил восстановление промышленности, высокий уровень занятости и внедрение инноваций. Семейные предприятия с глубокими региональными корнями сформировали основу экспортно-ориентированной экономики страны. Результатом стало быстрое восстановление промышленности и инфраструктуры, рост уровня жизни и превращение ФРГ уже к середине 1950-х годов в одну из наиболее развитых стран Европы. «Отцом» этой политики считается Людвиг Эрхард, министр экономики в правительстве Конрада Аденауэра.
Для сравнения: доля МСБ в ВВП Германии составляет около 53%, тогда как в Казахстане - лишь 30,5% (по данным 2020 года). Разрыв значителен: Германия имеет зрелую экономику с мощным сектором МСБ, а Казахстан, несмотря на ресурсный потенциал, всё ещё ориентирован преимущественно на сырьевой сектор.
Другой пример - Польша. По данным Министерства сельского хозяйства США (USDA), она является одним из крупнейших производителей агропродовольственной продукции в Центральной и Восточной Европе и занимает шестое место в ЕС. В 2021 году в этой сфере действовало более 1270 агропредприятий, а вклад отрасли в ВВП превысил 9%. Наиболее развиты переработка мяса, молочных продуктов, хлебобулочных и кондитерских изделий, а также садоводство. В Казахстане также предлагалось создать аналогичную систему агрокредитования, но по непонятным причинам инициатива не была поддержана на государственном уровне.
Близкий по ментальности пример - Сингапур. После Второй мировой войны он представлял собой бедную британскую колонию без ресурсов и даже без собственной пресной воды. Когда к власти пришёл Ли Куан Ю, страна находилась в разрухе. За 30 лет он победил коррупцию, провёл масштабные реформы и создал «сингапурское экономическое чудо», в котором малый бизнес сыграл важнейшую роль.
Какие шаги необходимо предпринять уже завтра, чтобы ситуация начала меняться?
Вопрос в другом: выдержит ли малый бизнес столь прохладное отношение к себе?
Пока на самом высоком уровне не будет провозглашена политика приоритетного развития малого и микро-бизнеса, любые реформы останутся декларациями.
Когда мы говорим об «экономическом чуде» в послевоенной Германии или о реформах в Сингапуре, хочется верить, что в будущем будут говорить и о казахстанском «экономическом чуде». И его главным архитектором станет малый бизнес.
Спасибо за внимание. Честь и хвала редакции вашего журнала за то, что вы поднимаете столь важную тему, имеющую огромное значение для будущего нашей страны.
Марат Заиров родился в 1968 году в Актобе (в детстве носил фамилию Джанжаркенов). Окончил школу с золотой медалью и экономический факультет МГУ им. М.В. Ломоносова, кандидат экономических наук. С 1994 года работает в банковской сфере Казахстана, занимал ключевые посты в «Alem Bank», «Казкоммерцбанк», «Халык Банк», «БТА Банк» и «Нурбанк», включая должность Председателя Правления. В 29 лет стал заместителем Председателя Правления АО «Банк ТуранАлем».
Заиров обладает глубокими экспертными знаниями в области банковского дела и экономики, особенно в развитии малого и среднего бизнеса в регионах. Его опыт позволяет анализировать состояние экономики и перспективы её развития, а выводы и рекомендации он регулярно публикует в книгах и интервью, доступных на LitRes.ru.
Қазақстандағы шағын бизнес: проблемалары мен болашағы
Қазақстандағы шағын бизнес ежелден «экономиканың локомотиві» деп аталды, бірақ шын мәнінде ол бір шетте тұр. Неліктен бастамашыл кәсіпкерлер қарқынын толықтай көтере алмайды? Қаржыгер және банкир Марат Заиров шағын және орта бизнестің дамуына қандай кедергілер кедергі болып отырғанын және Қазақстан «экономикалық серпіліс» алуы үшін нені өзгерту керектігін түсіндіреді.
Контекст және фон
Неліктен шағын бизнес Қазақстанда әлі күнге дейін экономиканың локомотивіне айналған жоқ? Бұлай болуының өзі қазірдің өзінде өкінішті. Себептер көп, бірақ, әрине, халқымызда кәсіпкерлік рухтың жоқтығы емес. Меніңше, үкіметтің міндеті қағаз жүзінде емес, шын мәнінде шағын кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасауға ұмтылу сияқты. Өкінішке орай, мен көкжиекте жүрегін кәсіпкерлерге арнаған ешкімді көрмеймін. Сіз дұрыс айттыңыз: біздің экономиканың шағын бизнес локомотиві «артқы жолда» тұр және оны мемлекеттік органдардың ешқайсысы дұрыс алға жылжытпайды. Әйгілі кеңестік әндегідей: «Біздің локомотив алға қарай ұшыңыз» - бұл кезеңде ол жұмыс істемейді.
Кәсіпкерлік «орта таптың негізі» деп жиі айтылады. Неліктен бұл сынып біздің елде нашар дамыған? Өте жақсы сұрақ. Бізде орта тап қалыптасқан жоқ. Керісінше, халықты тұтынушылық несиенің құлдығына итермеледі. Шағын және орта бизнес – бұл өте орта тап. Орта бизнес – шағын бизнестен кейінгі қадам. Сондықтан, «тауларды үйіп тастаудың» қажеті жоқ, бірақ кішкентайдан бастау керек - кәсіпкерлікке жол ашқысы келетіндердің барлығына. Сонда орта таптың дамуы туралы айтуға болады. «Пролетариаттың шынжырларынан басқа жоғалтатын ештеңесі жоқ» деген сөзді есіңізде ме? Ал орта таптың ұтатыны көп. Ол аяғына нық тұрған жерде сіз ішкі катаклизмдерді ұмыта аласыз.
Бүгінгі бизнес проблемалары
Шағын кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіретін негізгі кедергілер – қаржыға қолжетімділік, салық немесе бюрократия? Нақты жауап жоқ: осы факторлардың барлығы бизнеске әсер етеді. Мен олардың маңыздылық дәрежесін анықтауға тырысамын.
Біріншіден, қаржы. Өз бизнесіңізді бастау үшін сізге ресурстар қажет. Әлеуетті кәсіпкерлердің көпшілігінде олар жоқ. Қолжетімді несие қажет, бірақ бұл бөлек және өте күрделі тақырып.
Екіншіден, салықтар. Мысалы, жеке кәсіпкерлер үшін ең төменгі салық салынатын айналымды азайту кері әсер етеді - «әжеге бармаңыз». Шағын бизнес бала сияқты: алдымен оны өсіру керек, содан кейін оны ересектер сияқты сұрау керек. Маған сеніңіз, күштірек бизнес кейіннен бюджетке салық түсімдерін «қамтамасыз етеді».
Үшіншіден, бюрократия. Жағдайдың жақсарғанын мойындау керек: тіркелу оңайырақ болды, шексіз тексерулер саны азайды. Бірақ ол әлі идеалдан алыс. Ең бастысы, процесс басталды.
Теңге бағамының тұрақсыздығы мен импорттың өсуі кәсіпкерлерге қалай әсер етті? Ең көп зардап шегетіндер шағын бизнес пен халық. Жаңа кәсіпкер үшін «әр тиын маңызды». Шығындарды өтеу үшін тауарлар мен қызметтерге бағаны үнемі көтеру керек болса, қандай жоспарлау болуы мүмкін? Нәтижесінде онсыз да әлсіз сұраныс одан да төмендейді.
Кәсіпкерлердің ешқайсысы бағаны көтеру ниетімен «жанып жатқан жоқ», бірақ тығырықтан шығудың жолы жоқ: шығындардың импорттық құрамдас бөлігі жоғары. Сатып алу шетел валютасына жүргізіледі, яғни бағам көтерілген кезде көбірек теңге талап етіледі. Әріптестердің алыс немесе жақын шетелде болуы маңызды емес. Ресейлік тауарлар мен жабдықтардың импорты қаншалықты қымбатқа түскенін өзіңіз де білесіз.
Ірі мемлекеттік компаниялармен және квазимемлекеттік сектормен бәсекелестік қаншалықты шынайы? Шын мәнінде, мұндай міндет жоқ. Шағын бизнесте бәсекелестік көп. Мемлекеттік және квазимемлекеттік компаниялар ірі өнеркәсіп салаларына – тау-кен, металлургия, машина жасау және т.б.
Мемлекеттің рөлі
Бизнес үшін не маңызды: субсидиялар ма, әлде «араласпау» ма? Ең бастысы, кәсіпкерлер үшін жеткілікті кепілзаттың жоқтығы мәселесін шешу.
Жақсы құрал – 85%-ға дейін несиеге кепілдік беретін ДАМУ қоры бағдарламасы. Бірақ оның кемшіліктері де бар:
Бағдарламаның тиімділігін талдау қажет. Менің деректерім бойынша, мемлекет кепілдіктері бойынша қайтарылмау пайызы өте төмен. Тәуекелдер сөзсіз, бизнес – бизнес. Бірақ жосықсыз кәсіпкерлерге қатаң тосқауыл қою керек.
Мемлекеттік қолдау бағдарламалары жұмыс істей ме, әлде олар негізінен декларациялар ма? Өкінішке орай, декларациялар көбірек. Президент пен үкімет шағын бизнесті қолдауға тырысуда, бірақ бұл жеткіліксіз. Оны дамытуды экономикалық реформалардың басты басымдығы деп тану маңызды.
Мен шағын және шағын бизнесті орта бизнеспен бірден біріктірмей-ақ бөлек айтар едім. Кезінде Қазақстанда ШОБ-ты қолдау бойынша ЕҚДБ бағдарламасы табысты болды. Несиелер бойынша нақты шектеулер болды:
Қазақстанның нақты жағдайын ескере отырып, шекараларды келесідей белгілеу тиімдірек:
ШОБ экономиканың ең белсенді бөлігі болып табылады.
Бизнесті жеңілдету үшін салық жүйесін өзгерту қажет пе? Иә. Тұқым жаңа егілген кезде, сіз егін жинай алмайсыз. Біріншіден, кәсіпкер қалыптасу керек, содан кейін салық жүктемесін арттыруға болады.
Қаржыландыру және несиелер
Неліктен шағын компанияларға қолжетімді несие алу қиын? Себептер:
Финтех пен цифрлық валюта жағдайды өзгерте ала ма? Иә. Fintech мүмкіндіктерді кеңейтіп, электрондық қызметтерді ашады. Ең бастысы, несиеге өтінім берудің электронды анонимді жүйесі сыбайлас жемқорлықты дерлік жояды және процесті объективті етеді.
Жеке инвестицияларды кәсіпкерлікке қалай тартуға болады?
Бұл сұраққа жауап беруді алыстан бастайық. Мен адамның болмысын қозғаймын. Менің көз алдымда социализмнің күйреуі және алдымен қайта құруға, сосын әміршіл-әміршіл жүйе элементтері бар нарықтық экономикаға, одан кейін социализм реңктері бар капитализмге өтуі, өмірлік тәжірибе мен оқыған әдебиеттер мені мынадай қорытындыға әкелді: адамның негізі – оның жеке бақыты. Отбасының, балаларының бақыты.
Осылайша, адамның өмірлік талпынысы оның жеке игілігіне түседі, ал қарапайым сөзбен айтқанда, ол үшін өзінің «мені» бірінші орында тұрады.
Тиісінше, бірден «жақсы ағадан» үміт үзген дұрыс. Өкінішке орай, көптеген жаңадан бастаған кәсіпкерлер өз қалталарынан ақша беретіндердің табалдырығын қағып, «бұдан зардап шегеді».
Бірақ шетелде венчурлық капиталдың өсуі туралы не айтасыз? Бұл әлі біз туралы емес. Ешбір жағдайда қазақ қоғамының тарихи ерекшеліктерін еуропалық дәстүрлермен салыстыруға болмайды. Мүмкін мұндай уақыт бізге де келетін шығар, бірақ алдағы 50 жылда емес.
Шағын бизнеске олигархтар түріндегі жеке инвестиция келмейді. Бастапқы қаржыландырудың негізгі көзін мемлекеттік қолдаудан іздеу керек. Сондықтан, менің ойымша, жақын арада шағын бизнеске жеке инвестиция тартамыз деп үміттенудің қажеті жоқ.
Мәдени және әлеуметтік аспектілері
Кәсіпкерлік мәдениет қаншалықты маңызды? Қазақстандықтар тәуекелге баруға дайын ба? Ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, Қазақстанның шағын кәсіпкерлікке ден қоюы заңдылық. Жергілікті халық үшін жеке әл-ауқат пен отбасы маңызды және бұл кәсіпкерлікпен тікелей байланысты.
Білім беру жүйесі бизнесті ынталандыра ала ма? Иә. Балаларға арналған білім беру орталықтарына сұраныс артып келеді. Бұл шағын бизнес үшін тауашалар:
Осындай орталықтардың тиімділігіне мен өз баламды мысалға ала отырып көрдім. Бұл білім беру саласында шағын бизнестің табысты жұмыс істей алатынының айқын дәлелі.
Сыбайлас жемқорлық пен «байланыстар» қандай рөл атқарады? Үлкен. «Непотизм» мен «байланыс» қоғамның дерті. Олар экономиканы жеке мүддемен алмастырып, шағын кәсіпкерліктің дамуын тежеп, зиянын тигізеді.
Болашақ және даму сценарийлері
Шағын бизнес шынымен де Қазақстан экономикасының «өсу нүктесі» бола ала ма?
Керісінше, ол мүмкін емес, бірақ «өсу нүктесіне» айналуы керек. Бұл фактіні мемлекеттік органдар білмесе, экономиканың дамуын ұмытуға болады. Әйтпесе, Қазақстан «шикізат қосымшасы» рөліне ие болады.
Қай салаларда табысқа жету мүмкіндігіміз бар (IT, агро, қызмет көрсету, өңдеу)?
Азаматтарымыздың шығармашылығын ескерсек, барлық салада мүмкіндіктер бар. Нарықтың өзі басымдықтарды белгілейді. Бірақ түсіну маңызды: шағын бизнес капиталды көп қажет ететін салаларға енуге ұмтылудан аулақ болу керек. Бұл сегмент не мемлекеттің қолында қалады, не олигополияларға барады - бұл іс жүзінде болған.
Шағын бизнес үшін «аспандағы бәліштен, қолдағы құс жақсы» қағидасы қолданылады. Сенімді, қарапайым болса да, пайда қазір болашақтағы тәуекелдер мен иллюзиялардан әлдеқайда құнды.
Қазақстан халықаралық тәжірибеден не үйрене алады?
Тарих шағын бизнесті қолдау бойынша табысты саясаттың көптеген мысалдарын келтіреді. Солардың бірі – Германия экономикасы.
Соғыстан кейінгі Германияның «экономикалық кереметі» деп аталатын нәрсе негізінен шағын бизнестің арқасында мүмкін болды. Өнеркәсіптің қалпына келуін, халықты жұмыспен қамтудың жоғары деңгейін және инновацияны енгізуді қамтамасыз еткен ол. Өңірлік тамыры терең отбасылық бизнес еліміздің экспортқа бағытталған экономикасының діңгегі болды. Нәтижесінде өнеркәсіп пен инфрақұрылымның тез қалпына келуі, өмір сүру деңгейінің артуы және 1950 жылдардың ортасына қарай Германияның Еуропадағы ең дамыған елдердің біріне айналуы болды. Бұл саясаттың «әкесі» Конрад Аденауэр үкіметінің экономика министрі Людвиг Эрхард болып саналады.
Салыстыру үшін: Германияның ЖІӨ-дегі ШОБ үлесі шамамен 53% құрайды, ал Қазақстанда бұл бар болғаны 30,5% (2020 жылғы мәліметтер бойынша). Алшақтық айтарлықтай: Германияда қуатты шағын және орта секторы бар жетілген экономика бар, ал Қазақстан өзінің ресурстық әлеуетіне қарамастан, ең алдымен шикізат секторына бағытталған.
Тағы бір мысал – Польша. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) мәліметтері бойынша, бұл Орталық және Шығыс Еуропадағы ең ірі ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілердің бірі және ЕО-да алтыншы орында. 2021 жылы бұл салада 1270-тен астам ауыл шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істеп, саланың ішкі жалпы өнімге қосқан үлесі 9 пайыздан асты. Ең дамыған салалар ет, сүт өнімдерін, нан және кондитерлік өнімдерді өңдеу, сондай-ақ бау-бақша шаруашылығы. Қазақстанда да осындай ауыл шаруашылығын несиелеу жүйесін құру ұсынылды, бірақ белгісіз себептермен бұл бастама мемлекеттік деңгейде қолдау таппады.
Осыған ұқсас менталитеттің мысалы - Сингапур. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл ресурстарсыз, тіпті өзінің тұщы суы жоқ кедей британдық колония болды. Ли Куан Ю билікке келген кезде ел ойран болды. 30 жыл ішінде ол сыбайлас жемқорлықты жеңіп, ауқымды реформалар жүргізді және шағын бизнес маңызды рөл атқаратын «Сингапур экономикалық ғажайыпын» жасады.
Жағдай өзгере бастау үшін ертең қандай қадамдар жасау керек?
Мәселе мынада: шағын бизнес өзіне деген осындай салқын көзқарасқа төтеп бере ала ма?
Шағын және микро бизнесті басымдықпен дамыту саясаты жоғары деңгейде жарияланғанға дейін кез келген реформалар декларация болып қала береді.
Соғыстан кейінгі Германиядағы «экономикалық ғажайып» немесе Сингапурдағы реформалар туралы айтсақ, болашақта олар да қазақстандық «экономикалық ғажайып» туралы айтатынына сенгім келеді. Ал оның басты сәулетшісі шағын бизнес болмақ.
Назар аударғаныңызға рақмет. Еліміздің болашағы үшін маңызы зор осындай маңызды тақырыпты көтерген журналыңыздың редакциясына құрмет пен мақтау.
Марат Зайыров 1968 жылы Ақтөбе қаласында дүниеге келген (бала кезінде Жанжаркенов деген фамилия алған). Мектепті алтын медальмен және Мәскеу мемлекеттік университетінің экономика факультетін бітірген. М.В. Ломоносов, экономика ғылымдарының кандидаты. 1994 жылдан бастап Қазақстанның банк секторында жұмыс істеп, «Әлем банкі», «Казкоммерцбанк», «Халық банкі», «БТА Банкі» және «Нұрбанк» банктерінде негізгі қызметтерді, соның ішінде басқарма төрағасы қызметін атқарды. 29 жасында «ТұранӘлем Банкі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары болды.
Заиров банк ісі және экономика саласында, әсіресе өңірлердегі шағын және орта бизнесті дамытуда терең сараптамалық білімге ие. Оның тәжірибесі экономиканың жай-күйін және оның даму перспективаларын талдауға мүмкіндік береді және ол LitRes.ru сайтында қол жетімді кітаптар мен сұхбаттарда қорытындылар мен ұсыныстарды үнемі жариялайды.
