Сегодня Казахстан по-прежнему импортирует большую часть ветпрепаратов, и это делает аграриев уязвимыми к валютным колебаниям и внешним поставкам. На этом фоне пример уральской компании ТОО «Эпсилон» особенно показателен: качественная и доступная отечественная продукция уже есть, она готова конкурировать с импортом. Но для того чтобы такие проекты выстояли, нужна не только энергия предпринимателей, но и системная государственная поддержка.
Препараты «Эпсилон» - качество, подтверждённое временем
Основатель предприятия, доктор ветеринарных наук Александр Сергеевич Пушкарев, ещё в 90-х годах разработал противопаразитарный препарат «Дисалар». Сегодня дело продолжает его сын - Сергей Пушкарев. - Я решил продолжить дело отца, потому что он всегда говорил: ветеринария - основа продовольственной безопасности страны. Сегодня на предприятии работает квалифицированный штат - профессора, научные консультанты, технологи и лаборанты, которые поддерживают высокий научный уровень разработок, - рассказывает С. Пушкарев.
Каждая новая формула требует многолетних исследований, испытаний и регистрации. Вся линейка проходит многоступенчатый контроль качества, включая независимые исследования, в том числе в московских лабораториях, прежде чем попасть на рынок. Это дорогой и длительный путь, который «Эпсилон» прошёл практически без внешней поддержки. Лишь в 2018 году компания получила первый грант Фонда науки от Министерства науки и высшего образования РК для запуска производственных линий, а все предыдущие разработки велись за счёт собственных средств. В 2022-2024 годах предприятие выпустило целую линейку препаратов: «Дисалар», «Эстрозоль А», «Тимутин», «Вольфамикс» и «Супер-Гита». Производство ведётся на автоматизированном оборудовании, в условиях стерильности; каждая партия проходит независимые исследования, в том числе в российских лабораториях.
Доступность против импортной зависимости
Отечественные препараты выигрывают по цене: они дешевле импортных аналогов и не зависят от курса валют. Для сельчан это критически важно. Кроме того, отечественная компания старается поддержать местных аграриев, предлагая систему скидок для фермерских хозяйств. Ни одна зарубежная фирма такого не предложит. - Препараты отличные, беру не первый год. Намного лучше зарубежных и в разы дешевле. «Эстрозоль А» полностью избавил сарай от насекомых, а «Вольфамикс» помог вылечить рану у коровы, - делится хозяин усадьбы Мурат Н.
Крупнейший в регионе ветцентр «Зоодоктор» также давно работает с «Эпсилоном». - Линейка хорошо себя зарекомендовала. Не первый год с ними работаем. Все препараты прошли апробацию, сами лично убедились в эффективности. Сейчас многие крупные К/Х и частники, кто держит КРС, МРС, лошадей, свиней, закупают в наших аптеках именно эти средства. Если поначалу, когда мы только начали давать назначения на данные препараты, у владельцев животных были сомнения в их эффективности - местное производство вызывало недоверие, все привыкли к зарубежным. Но сейчас те, кто раньше сомневался, используют только препараты данного производителя. Главное преимущество, конечно же, - цена. У нас много различных препаратов разных производителей, есть из чего выбирать и с чем сравнивать. С уверенностью могу сказать, что продукция «Эпсилон», несмотря на невысокую цену, очень высокого качества, - отмечает директор центра Максим Страмоусов.
Главный консультант компании, профессор, доктор ветеринарных наук Гайса Абсатиров, уверен в качестве производимой продукции. - «Дисалар» имеет широкий спектр действия и хорошую переносимость, назначается с лечебной и профилактической целью сельскохозяйственным животным при нематодозах, трематодозах и арахноэнтомозах. Данный препарат решает проблему резистентности, то есть не вызывает привыкания. «Тимутин» назначают КРС, телятам, МРС, свиньям с лечебной целью при бактериальных инфекциях, в том числе при дизентерии, энтеритах вирусной этиологии, энзоотической пневмонии, плевропневмонии, инфекционных артритах и других болезнях. Для усиления противопаразитарного действия рекомендуется также своевременно применять в животноводческих помещениях аэрозольный генератор «Эстрозоль А», который губительно действует на клещей и насекомых. Всё это - реальный вклад в здоровье животных.
Домашние животные - упущенный сегмент рынка
Сегодня на казахстанском рынке фактически отсутствуют отечественные препараты для домашних животных. Это подтверждают заводчики собак и кошек, которые вынуждены покупать импортные средства. Стоимость препаратов очень высокая и не каждому доступна. Особенно это касается владельцев беспородных животных, которых в регионе большинство. В результате часть хозяев пренебрегает регулярной обработкой питомцев от паразитов, и те становятся переносчиками инфекций, опасных уже для человека.
Отечественные производители, такие как «Эпсилон», обладают научным потенциалом для разработки линейки препаратов для домашних животных. Но, как показывает практика, внедрить даже очень эффективное отечественное средство на внутренний рынок непросто. Запуск такой продукции требует долгих лет исследований и значительных вложений. Без поддержки государства и налоговых стимулов освоить этот сегмент крайне сложно. А развить производство без особого налогового режима и льгот - задача почти невыполнимая. Поэтому в ближайших планах разработки линейки лекарств для домашних животных нет.
Проблема недоверия и барьеры экспорта
Несмотря на эффективность, отечественные препараты сталкиваются с недоверием и барьерами выхода на внешние рынки. Выйти на российский рынок и в другие страны ЕАЭС без GMP-сертификата невозможно. Для ветеринарных препаратов требования GMP такие же строгие, как и для человеческих лекарств. - Наше производство соответствует международным стандартам, но у нас нет соответствующей для сертификации GMP инспекции. Без этого мы теряем экспортные возможности, - поясняет С. Пушкарев.
Пока компания поставляет свои препараты в Киргизию, где они пользуются высоким спросом. Внутренний рынок тоже непрост: торговые сети предпочитают закупать дорогой импорт, брендам вроде «Эпсилона» не хватает раскрученности. А для её формирования нужны годы, информационная поддержка и уверенность в завтрашнем дне.
Налоговые риски и необходимость поддержки
Ситуацию осложняет новый Налоговый кодекс. По словам С. Пушкарева, рост налоговой нагрузки ударит по бюджету исследований и приведёт к удорожанию препаратов. - Рост цен на препараты на 5-10 % неизбежен: это позволит нам удержаться на плаву, но ни о каких научных исследованиях уже не может идти речь. Мы предлагали свои поправки при обсуждении кодекса, но нас не услышали, - говорит директор компании.
Торговые сети добавят к стоимости свои проценты, и в итоге отечественные препараты потеряют своё основное преимущество. Их просто выдавит с рынка, на котором местная ветфарма ещё не успела укрепиться. Для раскрутки бренда требуется время - не год и не два. В результате страна рискует потерять собственное производство и навсегда остаться зависимой от импорта. Для сельского хозяйства это крайне опасно: перебои с поставками или рост валютных цен напрямую скажутся на здоровье животных и, в итоге, людей.
Информационный вакуум в отрасли
Стоит отметить, что даже в официальных источниках отсутствует полная и открытая информация о производителях ветеринарных препаратов в Казахстане. В Государственном реестре ветеринарных препаратов и кормовых добавок (gov.kz) указаны зарегистрированные средства, но нет обобщённых сведений о компаниях-производителях, их мощностях и направлениях работы.
По данным портала BasAgro, в стране действуют 19 производителей. Однако их перечня в открытом доступе найти не удалось. Также нет информации о том, какие из них выпускают препараты для домашних животных, а какие - только для сельхозсектора (basagro.kz). Таким образом, в отрасли сохраняется информационный вакуум, который мешает как объективно оценивать потенциал отечественного производства, так и выстраивать политику импортозамещения.
Импортозамещение как стратегическая задача
Опыт «Эпсилона» показывает: в Казахстане есть научные кадры, технологическая база и спрос на отечественные ветеринарные препараты. Но без системных мер - налоговых льгот, государственных программ продвижения и информационной поддержки - такие предприятия окажутся в уязвимом положении.
Импортозамещение невозможно без долгосрочных инвестиций в бренд и доверие рынка. Для этого компании нужны годы, а не месяцы. Государство должно создать «окно возможностей», обеспечив льготы и поддержку. Иначе даже успешные проекты не выдержат давления налогов и конкуренции с международными корпорациями. Ведь ветеринарные препараты - это не просто лекарства для животных. Это основа продовольственной безопасности страны, а значит, стратегический ресурс Казахстана.
Отандық ветеринариялық препараттар стратегиялық ресурс болып табылады
«Дәрігер адамды емдейді, ветеринар бүкіл адамзатты емдейді». Бұл фраза ветеринарияның стратегиялық маңыздылығын дәл көрсетеді: жануарлардың денсаулығы азық-түлік қауіпсіздігімен және ауыл шаруашылығының тұрақтылығымен тікелей байланысты. Отандық ветеринариялық препараттарды өндірушілерді қолдау – бұл жай ғана бизнеске көмек емес, елдің экономикалық тәуелсіздігі мен сыртқы қауіптерден қорғаудың негізгі элементі.
Бүгінгі таңда Қазақстан ветеринариялық препараттардың басым бөлігін әлі де импорттайды, бұл фермерлерді валюталық ауытқуларға және сыртқы жеткізілімдерге осал етеді. Осының аясында Орал компаниясының «Эпсилон» ЖШС мысалын ерекше атап өтуге болады: жоғары сапалы және қолжетімді отандық өнімдер қазірдің өзінде бар, олар импортпен бәсекелесуге дайын. Бірақ мұндай жобалардың өмір сүруі үшін кәсіпкерлердің энергиясы ғана емес, жүйелі мемлекеттік қолдау да қажет.
Эпсилон препараттары – сапасы уақытпен дәлелденген
Компанияның негізін қалаушы, ветеринария ғылымдарының докторы Александр Сергеевич Пушкарев 90-шы жылдары паразиттерге қарсы «Дисалар» препаратын жасаған. Бүгінде кәсіпті оның ұлы Сергей Пушкарев жалғастыруда. «Ветеринария – елдің азық-түлік қауіпсіздігінің негізі» дегенді үнемі айтып жүретін әкемнің жұмысын жалғастыруды жөн көрдім.Бүгінгі таңда компанияда білікті кадрлар – профессорлар, ғылыми кеңесшілер, технологтар мен лаборанттар жұмыс істейді, олар әзірлемелердің жоғары ғылыми деңгейін қолдайды, – дейді С.Пушкарев.
Әрбір жаңа формула жылдар бойы зерттеуді, тестілеуді және тіркеуді қажет етеді. Бүкіл желі нарыққа шығар алдында тәуелсіз зерттеулерді қоса алғанда, көп сатылы сапа бақылауынан өтеді, оның ішінде Мәскеу зертханаларында. Бұл Эпсилон іс жүзінде ешқандай сыртқы қолдаусыз жүрген қымбат және ұзақ сапар. Тек 2018 жылы компания Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінен өндірістік желілерді іске қосу үшін Ғылым қорының алғашқы грантын алды және бұрынғы барлық әзірлемелер өз қаражаты есебінен жүзеге асырылды. 2022-2024 жылдары компания дәрі-дәрмектің тұтас желісін шығарды: Disalar, Estrosol A, Timutin, Wolfamix және Super-Gita. Өндіріс автоматтандырылған жабдықта, стерильді жағдайда жүзеге асырылады; Әрбір партия тәуелсіз зерттеулерден өтеді, соның ішінде ресейлік зертханаларда.
Импорттық тәуелділікке қарсы қол жетімділік
Отандық дәрі-дәрмектер баға бойынша тиімді: олар импорттық аналогтарға қарағанда арзанырақ және валюта бағамына тәуелді емес. Бұл ауыл тұрғындары үшін өте маңызды. Сонымен қатар, отандық компания шаруа қожалықтарына жеңілдіктер жүйесін ұсынып, жергілікті шаруаларға қолдау көрсетуге тырысуда. Мұны ешбір шетелдік компания ұсынбайды. - Дәрілер өте жақсы, мен оларды бірнеше жылдан бері ішіп келемін. Шетелдікінен әлдеқайда жақсы және бірнеше есе арзан. «Эстрозол А» қораны жәндіктерден толық тазартты, ал «Вольфамикс» сиырдың жарасын емдеуге көмектесті», - дейді жылжымайтын мүлік иесі Мұрат Н.
Өңірдегі ең ірі ветеринарлық орталық «Зоодоктор» да «Эпсилонмен» көптен бері жұмыс істеп келеді. – Бұл желі өзін жақсы жағынан көрсетті. Бұл біздің олармен жұмыс істеп жатқан бірінші жыл емес. Барлық препараттар сынақтан өтті және біз олардың тиімділігін өз көзімізбен көрдік. Қазір көптеген ірі шаруа қожалықтары мен ірі қара, ұсақ мал, жылқы, шошқа ұстайтын жеке меншік иелері дәл осы өнімдерді біздің дәріханалардан сатып алады. Алғашында біз бұл дәрілерді енді ғана жазып бастағанда мал иелері олардың тиімділігіне күмәнданса – жергілікті өндіріс сенімсіздік тудырса, бәрі шетелдіктерге үйреніп қалған. Бірақ қазір бұрын күмәнданғандар тек осы өндірушінің препараттарын пайдаланады. Негізгі артықшылығы, әрине, баға. Бізде әртүрлі өндірушілердің әртүрлі препараттары бар, таңдауға және салыстыруға болатын нәрсе көп. Мен Epsilon өнімдері төмен бағаға қарамастан өте жоғары сапалы деп сеніммен айта аламын», - деп атап өтті орталық директоры Максим Страмоусов.
Серіктестіктің бас консультанты, профессор, ветеринария ғылымдарының докторы Ғайса Әбсатиров өндірілетін өнімнің сапасына сенімді. - «Дисалар» кең ауқымды әсерге ие және жақсы төзімді; нематодтары, трематодтары және арахноэнтомоздары бар ауыл шаруашылығы жануарларына емдік-профилактикалық мақсатта тағайындалады. Бұл препарат қарсылық мәселесін шешеді, яғни ол тәуелді емес. «Тимутин» ірі қара малға, бұзауға, ұсақ малға, шошқаға емдік мақсатта бактериалды инфекцияларға, соның ішінде дизентерияға, вирустық этиологияның энтеритіне, энзоотиялық пневмонияға, плевропневмонияға, жұқпалы артритке және басқа ауруларға тағайындалады. Паразитке қарсы әсерді күшейту үшін кенелер мен жәндіктерге зиянды әсер ететін мал шаруашылығы ғимараттарында «Эстрозол А» аэрозоль генераторын дер кезінде қолдану ұсынылады. Осының бәрі малдың денсаулығына қосылған шынайы үлес.
Үй жануарлары - назардан тыс қалған нарық сегменті
Бүгінде қазақстандық нарықта үй жануарларына арналған отандық дәрілер іс жүзінде жоқ. Мұны импорттық өнімдерді сатып алуға мәжбүр болған ит пен мысық өсірушілер растайды. Дәрі-дәрмектің құны өте жоғары және бәріне бірдей қолжетімді емес. Бұл, әсіресе, облыста басымдықты құрайтын асыл тұқымды мал иелеріне қатысты. Нәтижесінде, кейбір иелері үй жануарларын паразиттерден үнемі емдеуге немқұрайлы қарайды және олар қазірдің өзінде адамдар үшін қауіпті инфекциялардың тасымалдаушыларына айналады.
Эпсилон сияқты отандық өндірушілердің үй жануарларына арналған дәрі-дәрмектер желісін әзірлеуге ғылыми әлеуеті бар. Бірақ, тәжірибе көрсеткендей, отандық нарыққа өте тиімді отандық өнімді де енгізу оңай емес. Мұндай өнімдерді шығару көп жылдық зерттеулер мен қомақты инвестицияны қажет етеді. Мемлекеттік қолдаусыз және салықтық жеңілдіктерсіз бұл сегментті дамыту өте қиын. Ал арнайы салық режимінсіз және жеңілдіктерсіз өндірісті дамыту – мүмкін емес іс. Сондықтан үй жануарларына арналған дәрі-дәрмек желісін әзірлеудің жақын арада жоспарлары жоқ.
Сенімсіздік мәселесі және экспорттық кедергілер
Тиімділігіне қарамастан отандық дәрілер сыртқы нарыққа шығуда сенімсіздік пен кедергілерге тап болып отыр. GMP сертификатынсыз Ресей нарығына және басқа ЕАЭО елдеріне шығу мүмкін емес. Ветеринариялық препараттар үшін GMP талаптары адамға арналған препараттар сияқты қатаң. - Біздің өндірісіміз халықаралық стандарттарға сәйкес келеді, бірақ бізде GMP сертификаты бойынша тиісті инспекция жоқ. Онсыз біз экспорттық мүмкіндіктерден айырыламыз», - деп түсіндіреді С.Пушкарев.
Әзірге компания өз препараттарын Қырғызстанға жеткізіп жатыр, ол жақта оларға сұраныс жоғары. Ішкі нарық та қиын: бөлшек сауда желілері қымбат импортты сатып алуды қалайды, Epsilon сияқты брендтерде жарнама жоқ. Ал оның қалыптасуына жылдар, ақпараттық қолдау және болашаққа деген сенім қажет.
Салық тәуекелдері және қолдау қажеттілігі
Жағдай жаңа Салық кодексімен қиындады. С.Пушкаревтің айтуынша, салық ауыртпалығының артуы ғылыми-зерттеу бюджетіне әсер етіп, дәрі-дәрмек бағасының қымбаттауына әкеледі. – Дәрі-дәрмек бағасының 5-10%-ға қымбаттауы сөзсіз: бұл жағдайды сақтап қалуға мүмкіндік береді, бірақ ешқандай ғылыми зерттеулер туралы әңгіме болуы мүмкін емес. Түзетулерімізді кодексті талқылау барысында ұсындық, бірақ бізді тыңдамады, дейді серіктестік директоры.
Сауда желілері өзіндік құнға өз пайызын қосады, нәтижесінде отандық дәрі-дәрмек негізгі артықшылығын жоғалтады. Жергілікті малдәрігерлік шаруашылық әлі орнығып үлгермеген нарықтан олар жай ғана сығаланады. Брендті жылжыту үшін уақыт қажет - бір-екі жыл емес. Нәтижесінде ел өз өндірісінен айырылып, мәңгілік импортқа тәуелді болып қалу қаупі бар. Бұл ауыл шаруашылығы үшін өте қауіпті: жеткізудің бұзылуы немесе валюталық бағаның өсуі жануарлардың және сайып келгенде, адамдардың денсаулығына тікелей әсер етеді.
Өнеркәсіптегі ақпараттық вакуум
Айта кетерлігі, тіпті ресми дереккөздердің өзінде Қазақстанда ветеринариялық препараттарды өндірушілер туралы толық және ашық ақпарат жоқ. Ветеринариялық препараттар мен жемшөп қоспаларының мемлекеттік тізілімінде (gov.kz) тіркелген өнімдер көрсетілген, бірақ өндіруші компаниялар, олардың қуаттары мен жұмыс бағыттары туралы жалпы ақпарат жоқ.
«БасАгро» порталының мәліметінше, елімізде 19 тауар өндіруші бар. Алайда олардың тізімін жалпыға қолжетімді жерден табу мүмкін болмады. Сондай-ақ олардың қайсысы үй жануарларына, қайсысы тек ауыл шаруашылығы саласына арналған дәрі-дәрмек өндіретіні туралы ақпарат жоқ (basagro.kz). Осылайша, салада ақпараттық вакуум сақталады, бұл отандық өндірістің әлеуетін объективті бағалауға да, импортты алмастыру саясатын дамытуға да кедергі жасайды.
Импортты алмастыру стратегиялық міндет ретінде
Эпсилон тәжірибесі көрсеткендей, Қазақстанда ғылыми кадрлар, технологиялық база және отандық ветеринариялық препараттарға сұраныс бар. Бірақ жүйелі шараларсыз – салықтық жеңілдіктерсіз, мемлекеттік ынталандыру бағдарламаларынсыз және ақпараттық қолдаусыз мұндай кәсіпорындар осал жағдайда қалады.
Импортты алмастыру брендке ұзақ мерзімді инвестицияларсыз және нарық сенімінсіз мүмкін емес. Бұған жету үшін компанияға айлар емес, жылдар қажет. Мемлекет жеңілдіктер мен қолдау көрсету арқылы «мүмкіндіктер терезесін» құруы керек. Әйтпесе, табысты жобалар да салық қысымына, халықаралық корпорациялармен бәсекеге төтеп бере алмайды. Өйткені, ветеринарлық препараттар тек жануарларға арналған дәрі емес. Бұл елдің азық-түлік қауіпсіздігінің негізі, демек, Қазақстанның стратегиялық ресурсы.
