Два месяца на подготовку
Закон «Об онлайн-платформах и онлайн-рекламе» подвергся критике как юристов и правозащитников, так и бизнес-сообщества. Главные претензии к законопроекту - размытые формулировки, бессмысленные требования и отсутствие прямой необходимости в отдельном нормативном акте. Чтобы понять, почему так получилось, достаточно взглянуть на стремительное развитие закона от депутатской инициативы до подписи президента.
В мае 2023 года депутаты Мажилиса инициировали поправки в Кодекс об административных правонарушениях по вопросам онлайн-платформ и онлайн-рекламы. Главной новеллой проекта стало введение самостоятельной статьи 456-2 «Размещение, распространение ложной информации». 29 июня Сенат в двух чтениях одобрил Закон «Об онлайн-платформах и онлайн-рекламе».
«Большое значение имеет усиление государственной защиты граждан от буллинга в социальных сетях, фактов оскорблений, от деятельности финансовых пирамид и других подобных проблем», - прокомментировал законопроект спикер Сената Маулен Ашимбаев.
10 июля Токаев подписал новый закон, одобренный ранее Сенатом, утвердил внесение изменений и дополнений в Кодекс РК об административных правонарушениях и подписал Закон «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты РК по вопросам онлайн-платформ и онлайн-рекламы».
Таким образом, через 60 дней, то есть уже в сентябре, закон вступит в силу. И у казахстанцев ничего не остается, кроме как изучить его требования и постараться к ним приспособиться.
Права человека
Юрист Елжан Кабышев в первую очередь обращает внимание на прописанную в законе обязанность онлайн-платформ предоставлять данные своих пользователей на основании судебных актов, запросов правоохранительных и специальных государственных органов Казахстана.
«В контексте данного закона, под «сведения о пользователях» можно понимать практически любые данные, связанные с пользователем, в том числе персональные данные, которые они предоставляют при регистрации и (или) идентификации на онлайн-платформе. Персональные данные могут включать в себя фамилию, имя, отчество, дату рождения, адрес электронной почты, номер телефона, идентификационный номер и другие сведения, позволяющие установить личность пользователя. Считаю, что такая обязанность может иметь серьезные последствия для прав человека, таких как право на неприкосновенность частной жизни и тайну переписки», - отмечает менеджер проектов «Ландшафт цифровых прав и свобод» и Internet Freedom.
Юрист также подчеркивает, что важно обеспечить, чтобы запросы от государственных и правоохранительных органов были поданы в рамках рассмотрения уголовных дел, а также в рамках судебного разбирательства.
Кто попадает под действие закона?
На самом деле, попасть под действие поправок может широкий круг пользователей.
Согласно первой статье Закона, инфлюенсер (блогер) - это пользователь онлайн-платформы, публикующий информацию на онлайн-платформе, адресованную неопределенному кругу лиц, в целях предпринимательской деятельности. Под онлайн-платформами следует понимать интернет-ресурс и (или) программное обеспечение, функционирующее в сети Интернет, и (или) сервис обмена мгновенными сообщениями, предназначенные для получения, производства и (или) размещения, и (или) распространения, и (или) хранения контента на онлайн-платформе пользователем онлайн-платформы посредством созданного им аккаунта, публичного сообщества.
То есть, блогер - это любой пользователь социальных сетей и мессенджеров, который публикует какой-то контент с целью заработать. Под такое определение подходят, к примеру, онлайн-магазины или аккаунты заведений в Instagram.
Для блогеров законом предусмотрена обязанность маркировать рекламные публикации соответствующим образом. Но, следуя его нормам, делать пометку «реклама» должны будут на всех своих постах аккаунты магазинов, салонов красоты, ресторанов, кондитерских и т.д., ведь каждая их публикация - это реклама реализуемых ими товаров и услуг. Будут ли наказывать за несоблюдение новых требований подобного рода рекламные страницы, законодатели отдельно не комментировали.
Что касается налогообложения и открытия ИП для блогеров, то там ничего нового нет, так как все нюансы уже описаны в предпринимательском кодексе.
Как определяется ложная информация?
За распространение ложной информации обновленное законодательство предусматривает как административную, так и уголовную ответственность. Чтобы не попасть за решетку, полезно знать, где проходит грань между иронией, оригинальными маркетинговыми решениями и ложью.
Согласно Закону , ложная информация - это информация, не соответствующая действительности, либо содержащая существенные искажения фактов, создающая ложное представление о лицах, событиях, явлениях и процессах, зафиксированная в любой форме. Так что видео, аудио, фотографии, иллюстрации и печатный текст могут рассматриваться с точки зрения нарушений. Теоретически грамотно сделанный фотошоп или видеомонтаж может считаться ложью, если он ввел в заблуждение кого-то.
Как именно будет определяться ложная информация в сети, и кто этим займется, пока не известно.
«Это очень сложный и актуальный вопрос, на который нет однозначного ответа. С одной стороны, ложная информация может наносить вред обществу и гражданам, подрывая доверие к источникам информации, способствуя распространению непроверенных фактов и мнений, провоцируя конфликты и насилие. С другой стороны, ограничение свободы информации может нарушать право человека на выражение своих убеждений, получение и распространение информации любым законным способом, а также право на эффективное восстановление в правах судами в случаях нарушения прав», - отмечает Елжан Кабышев.
Юрист также обращает внимание на необходимость найти баланс между защитой прав человека от ложной информации и защитой прав человека на свободу информации:
«С моей точки зрения, для этого нужно учитывать различные факторы, такие как источник и цель ложной информации - кто её создаёт и распространяет, с какой целью, каково потенциальное влияние на общественное мнение. А также способ и контекст распространения ложной информации , то есть, как она достигает аудитории, через какие каналы, в какой форме и стиле, с какими комментариями и оценками».
В сопутствующем Закону пакете поправок Кодекса об административных правонарушениях указано дополнение новым пунктом к статье 456-2:
«Размещение, распространение ложной информации пользователями онлайн-платформ, создающей условия нарушения общественного порядка, прав и законных интересов граждан или организаций либо охраняемых законом интересов общества или государства, если эти действия не содержат признаков уголовно наказуемого деяния».
То есть для привлечения к ответственности недостаточно просто наличие ложной информации, а следует учитывать, что должно быть последствие в виде создания условий нарушения.
Чтобы обезопасить себя от ответственности за распространение ложной информации, Елжан Кабышев советует в своих публикациях делать ссылки на первоисточник.
Мировой опыт
Демократические страны также сталкиваются с проблемой ложной информации и недобросовестной рекламы в сети. Поэтому они также применяют различные механизмы борьбы с этим явлением, учитывая при этом свои конституционные принципы, политическую культуру и международные обязательства.
В качестве примера Елжан Кабышев приводит США, где существует высокий уровень защиты свободы слова, и правительство не может цензурировать или запрещать ложную информацию или недобросовестную рекламу. Но использует свои ресурсы для предоставления достоверной информации, поддержки независимых СМИ и фактчекеров, а также для сотрудничества с онлайн-платформами по борьбе с манипуляциями.
Свобода слова в США имеет очень широкий диапазон, потому что Первая поправка к Конституции США ясно запрещает любые законы, которые бы её ограничивали. Только немногие виды высказываний могут быть преследованы по закону, например, клевета или лжесвидетельство.
Будущее Казнета
Как отразится действие Закона на свободе в Интернете, пока можно только догадываться. С одной стороны, ложная информация несет в себе потенциальную угрозу общественной безопасности, с другой - жесткие ограничительные меры предоставляют возможность власти вводить свои правила цензуры.
Ведь кроме всего вышеупомянутого Закон выдвигает требования перед владельцами онлайн-платформ. Пойдут ли навстречу казахстанским «цензорам» американские соц.сети вроде Facebook, Instagram, Threads, или нас ждет повторение ситуации как в соседней России?
«Многие, к сожалению, не понимают, какой потенциальный эффект имеет данный закон, в том числе на права человека. Снова упоминаю про предоставление сведений пользователей по запросам государственных органов. В основном СМИ освещают принятие данного закона следующим образом - указывают про интерфейс на казахском языке и про налогообложение блогеров. Последнее, кстати, должно меньше волновать граждан, так как кому какое дело, облагают налогами их любимого блогера или нет? Важно именно то, что влияет непосредственно на всех, в том числе и на тебя, читатель. Что важно уже понимать, это то, что в будущем, если какой-то популярный сервис не будет блокироваться и получит статус онлайн-платформы в Казахстане, то вероятно, что он будет тесно сотрудничать с властями. А обязанности онлайн-платформы о предоставлении данных, сколько было запросов получено, на сколько было отвечено и предоставлено данных пользователей, как таковые отсутствуют», - заключил Елжан Кабышев.
Кроме того, не известно, как новые нормы отразятся на онлайн-коммерции, которая и так претерпевает не лучшие времена. Еще свежи в памяти блокировки социальных сетей и мобильной связи, повлекшие миллионные убытки бизнеса.
«Законопроектом внедряются новые требования к рекламе в интернете, которые могут существенно повлиять на коммерческую деятельность малого и микробизнеса, много опасений высказывается относительно возможного ограничения свободы предпринимательской деятельности, социальных рисков», - также отмечается в комментарии эксперта, управляющей директора ОЮЛ «Ассоциация Цифровой Казахстан» Елены Бычковой.
Жалған ақпарат, жарнамалық таңбалау және блогерлерге салық салу үшін жауапкершілік: қазақстандық интернеттің жаңа шындығы қандай?
Интернет-жарнама және онлайн-платформалар туралы заң жобасы рекордтық мерзімде қабылданды - әзірлеуге және бекітуге екі айға жуық уақыт кетті. Ол «influencer» немесе «профильдеу» сияқты жаңа ұғымдармен, сондай-ақ блогерлерге қойылатын талаптармен көпшіліктің назарын аударды. Дегенмен, заң түсініксіз тұжырымдардың арқасында әлеуметтік желі жұлдыздарын ғана емес, тұтастай алғанда бүкіл SMM сегментін қамтиды. Заңгер, «Цифрлық құқықтар мен бостандықтар ландшафты» және Интернет еркіндігі жобаларының менеджері Елжан Қабышевпен бірге біз жаңа заңда не жасырып тұрғанын анықтап жатырмыз.
Дайындыққа екі ай
«Онлайн-платформалар және интернет-жарнама туралы» Заң заңгерлер мен құқық қорғаушылар тарапынан да, бизнес қауымдастық тарапынан да сынға ұшырады. Заң жобасына қатысты негізгі шағымдар – түсініксіз тұжырымдар, мағынасыз талаптар және жеке нормативтік актінің тікелей қажеттілігінің жоқтығы. Неліктен бұлай болғанын түсіну үшін парламенттік бастамадан президенттің қол қоюына дейінгі заңның қарқынды дамуын қараңыз.
2023 жылдың мамыр айында Мәжіліс депутаттары Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске онлайн-платформалар мен онлайн-жарнама мәселелері бойынша түзетулер енгізу туралы бастама көтерді. Жобаның басты жаңалығы 456-2 «Жалған ақпаратты орналастыру, тарату» деген тәуелсіз баптың енгізілуі болды. 29 маусымда Сенат «Интернет-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңды екі оқылымда мақұлдады.
«Азаматтарды әлеуметтік желілердегі қорлаудан, қорлау фактілерінен, қаржылық пирамидалардың қызметінен және басқа да осыған ұқсас мәселелерден мемлекеттік қорғауды күшейтудің маңызы зор», - деп түсіндірді Сенат төрағасы Мәулен Әшімбаев заң жобасына.
10 шілдеде Тоқаев бұған дейін Сенат мақұлдаған жаңа заңға қол қойды, Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне өзгерістер мен толықтыруларды мақұлдады және «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне интернет-платформалар және интернет-жарнама мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға қол қойды.
Осылайша, 60 күннен кейін, яғни қыркүйекте заң күшіне енеді. Ал қазақ халқы оның талаптарын зерттеп, соған бейімделуге тырысудан басқа амал жоқ.
Адам құқықтары
Заңгер Елжан Қабышев, ең алдымен, онлайн-платформалардың сот актілері, Қазақстанның құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдарының сұраулары негізінде өз пайдаланушыларының деректерін ұсыну бойынша заңды міндеттемесіне назар аударады.
"Осы заңның контекстінде "пайдаланушы туралы ақпарат" деп пайдаланушымен байланысты кез келген дерлік деректерді, соның ішінде олар онлайн платформада тіркелу және/немесе сәйкестендіру кезінде беретін жеке деректерді түсінуге болады. Жеке деректерге тегі, аты, әкесінің аты, туған күні, электрондық пошта мекенжайы, телефон нөмірі, сәйкестендіру нөмірі және пайдаланушының жеке басын сәйкестендіруге мүмкіндік беретін басқа да ақпарат болуы мүмкін. Менің ойымша, бұл жеке құқыққа қатысты маңызды салдарларға ие болуы мүмкін. және хат алмасудың құпиялылығы», - дейді «Цифрлық құқықтар мен бостандықтар ландшафты» және «Интернет еркіндігі» жобаларының менеджері.
Сондай-ақ заңгер мемлекеттік және құқық қорғау органдарынан келіп түсетін өтініштердің қылмыстық істерді қарау шеңберінде, сондай-ақ сот өндірісінде түсуін қамтамасыз ету маңызды екенін атап көрсетеді.
Заңға кімдер жатады?
Іс жүзінде пайдаланушылардың кең ауқымы түзетулерге ұшырауы мүмкін.
Заңның бірінші бабына сәйкес, ықпал етуші (блогер) – іскерлік мақсатта тұлғалардың белгісіз санына арналған онлайн-платформада ақпаратты жариялайтын онлайн-платформаның пайдаланушысы. Онлайн-платформалар деп интернет-ресурс және (немесе) Интернет желісінде жұмыс істейтін бағдарламалық қамтамасыз ету және (немесе) онлайн-платформаны пайдаланушы өзі жасаған тіркелгі, қоғамдық қауымдастық арқылы онлайн-платформада мазмұнды қабылдауға, өндіруге және (немесе) орналастыруға және (немесе) таратуға және (немесе) сақтауға арналған жедел хабар алмасу қызметін түсіну керек.
Яғни, блогер – ақша табу мақсатында қандай да бір контент жариялайтын әлеуметтік желілер мен мессенджерлердегі кез келген пайдаланушы. Мысалы, инстаграмдағы интернет-дүкендер немесе мекеме тіркелгілері осы анықтамаға сәйкес келеді.
Заң блогерлерді жарнамалық басылымдарды сәйкесінше белгілеуді талап етеді. Бірақ оның стандарттарына сәйкес, дүкендердің, сұлулық салондарының, мейрамханалардың, кондитерлік дүкендердің және т.б. есепшоттары өздерінің барлық жазбаларында «жарнама» деп белгілеуге мәжбүр болады, өйткені олардың әрбір жарияланымы олар сататын тауарлар мен қызметтердің жарнамасы болып табылады. Заң шығарушылар мұндай жарнамалық беттер жаңа талаптарға сай келмегені үшін жазаланатын-жоқтығы туралы бөлек түсініктеме берген жоқ.
Салық салу және блогерлер үшін жеке кәсіпкерді ашуға келетін болсақ, онда жаңа ештеңе жоқ, өйткені барлық нюанстар кәсіпкерлік кодексте сипатталған.
Жалған ақпарат қалай анықталады?
Жаңартылған заңнамада жалған ақпарат таратқаны үшін әкімшілік жауапкершілік те, қылмыстық жауапкершілік те қарастырылған. Түрмеге жабылмау үшін ирония, түпнұсқа маркетингтік шешімдер мен өтіріктердің арасындағы сызық қай жерде екенін білу пайдалы.
Заңға сәйкес, шындыққа сәйкес келмейтін немесе кез келген нысанда жазылған адамдар, оқиғалар, құбылыстар мен процестер туралы жалған пікір тудыратын, фактілерді елеулі бұрмалауды қамтитын ақпарат жалған ақпарат болып табылады. Осылайша, бейне, аудио, фотосуреттер, иллюстрациялар және баспа мәтіні құқық бұзушылық деп саналуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан жақсы жасалған фотошоп немесе бейне өңдеу біреуді адастыратын болса, өтірік деп санауға болады.
Интернетте жалған ақпараттың нақты қалай анықталатыны және мұны кім жасайтыны әзірге белгісіз.
"Бұл өте күрделі және өзекті мәселе, оған нақты жауабы жоқ. Бір жағынан, жалған ақпарат ақпарат көздеріне деген сенімге нұқсан келтіру, тексерілмеген фактілер мен пікірлердің таралуына ықпал ету, жанжалдар мен зорлық-зомбылық тудыру арқылы қоғам мен азаматтарға зиян келтіруі мүмкін. Екінші жағынан, ақпарат бостандығын шектеу адамның кез келген ақпаратты алу құқығын бұзуы, өз сенімін білдіру және заңды жолмен алу құқығын бұзуы мүмкін. құқықтары бұзылған жағдайда соттардың құқықтарды тиімді қалпына келтіруі», - деп атап өтті Елжан Қабышев.
Заңгер сонымен қатар адам құқықтарын жалған ақпараттан қорғау мен ақпарат бостандығына қатысты адам құқықтарын қорғау арасындағы тепе-теңдікті табу қажеттілігіне назар аударады:
«Менің ойымша, бұл үшін жалған ақпараттың қайдан шыққаны мен мақсаты – оны кім жасап, қандай мақсатпен таратып жатқаны, қоғамдық пікірге әлеуетті әсері қандай, сондай-ақ жалған ақпаратты таратудың әдісі мен контексі, яғни оның аудиторияға қалай, қандай арналар арқылы, қандай формада және стильде, қандай пікірлер мен рейтингтермен жеткені сияқты түрлі факторларды ескеру қажет».
Заңға ілеспе ӘҚБтК-ге өзгерістер топтамасы 456-2-бапқа жаңа тармақпен толықтырылуын көрсетеді:
«Интернет-платформаларды пайдаланушылардың қоғамдық тәртіпті, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін немесе қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзуға жағдай туғызатын, егер бұл әрекеттерде қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмаса, жалған мәліметтерді орналастыруы және таратуы».
Яғни, жауапкершілікке тарту үшін тек жалған ақпараттың болуы жеткіліксіз, сонымен қатар бұзушылыққа жағдай жасау түріндегі салдар болуы керек екенін ескеру қажет.
Өзіңізді жалған ақпарат таратқаны үшін жауапкершіліктен қорғау үшін Елжан Қабышев басылымдарыңызда түпнұсқа дереккөзге сілтеме жасауға кеңес береді.
Әлемдік тәжірибе
Демократиялық елдер де дезинформация және желіде адастырушы жарнама мәселесімен бетпе-бет келеді. Сондықтан олар да өздерінің конституциялық принциптерін, саяси мәдениетін және халықаралық міндеттемелерін ескере отырып, бұл құбылыспен күресудің түрлі тетіктерін қолданады.
Елжан Қабышев мысал ретінде сөз бостандығын қорғау деңгейі жоғары, ал үкімет жалған ақпарат пен жалған жарнамаға цензура немесе тыйым сала алмайтын АҚШ-ты келтіреді. Бірақ ол өз ресурстарын сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету, тәуелсіз БАҚ және фактілерді тексерушілерді қолдау және манипуляциямен күресу үшін онлайн платформалармен бірлесіп жұмыс істеу үшін пайдаланады.
Америка Құрама Штаттарындағы сөз бостандығының ауқымы өте кең, өйткені АҚШ Конституциясына бірінші түзету оны шектейтін кез келген заңдарға анық тыйым салады. Жала жабу немесе жалған куәлік беру сияқты сөйлеудің бірнеше түрі ғана жауапқа тартылуы мүмкін.
Қазнеттің болашағы
Заңның интернеттегі еркіндікке қалай әсер ететінін болжауға болады. Бір жағынан, жалған ақпарат қоғамдық қауіпсіздікке әлеуетті қауіп төндірсе, екінші жағынан, қатаң шектеу шаралары билікке өздерінің цензура ережелерін енгізуге мүмкіндік береді.
Шынында да, жоғарыда айтылғандардың барлығына қоса, Заң онлайн платформалардың иелеріне қойылатын талаптарды алға тартады. Американың Facebook, Instagram, Threads сияқты әлеуметтік желілері қазақстандық «цензураларды» жарты жолда қарсы алады ма, әлде көрші Ресейдегідей жағдайдың қайталануын көреміз бе?
"Өкінішке орай, бұл заңның, оның ішінде адам құқығына тигізетін ықпалын көп адамдар түсінбейді. Мемлекеттік органдардың өтініші бойынша пайдаланушы ақпаратын беруді тағы да айтамын. Негізінде, БАҚ бұл заңның қабылдануын былайша жариялайды - олар қазақ тіліндегі интерфейске және блогерлердің салық салуына назар аударады. Соңғысы, айтпақшы, азаматтарды кімге салық салу маңызды емес пе, өйткені блогердің кімге тікелей қатысы бар ма? Барлығына, соның ішінде сізге де, оқырманға да әсер етеді, түсіну маңызды, егер болашақта қандай да бір танымал қызмет бұғатталып, Қазақстанда онлайн-платформа мәртебесіне ие болса, ол билікпен тығыз ынтымақтасады және онлайн-платформаның деректермен қамтамасыз етілуіне қатысты жауапкершілігі, қанша сұраныс түскені, қанша пайдаланушы деректері жауап берілгені туралы жауап берді.
Оған қоса, жаңа нормалардың онсыз да қиын кезеңдерді бастан өткеріп жатқан интернет-коммерцияға қалай әсер ететіні белгісіз. Миллиондаған бизнесті жоғалтқан әлеуметтік желілер мен ұялы байланысты бұғаттау әлі күнге дейін жадында.
«Заң жобасы шағын және микро бизнестің коммерциялық қызметіне айтарлықтай әсер етуі мүмкін Интернеттегі жарнамаға жаңа талаптарды енгізеді; кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне және әлеуметтік тәуекелдерге ықтимал шектеулерге қатысты көптеген алаңдаушылықтар бар», - деп атап өтті «Цифрлық Қазақстан» қауымдастығының сарапшысы және басқарушы директоры Елена Бычкова да түсініктемесінде.
