Сделка по редкоземельным металлам, предложенная Трампом Украине, по праву стала инфоповодом месяца - уж очень внимательно за развитием конфликта администрации нового президента США и Зеленского следили все мировые СМИ. Нас, как скорее экономическое издание, мало интересует политический контекст данного соглашения. Гораздо важнее другое - так ли ценны на мировом рынке те самые 17 элементов таблицы Менделеева, и какое конкурентное место занимает Казахстан, имея в своих недрах всю эту таблицу?
Небольшой спойлер: редкоземельные металлы «новой нефтью» не станут.
«Сезон охоты»
Не успела состояться инаугурация Трампа, как из уст 47-го президента США посыпались громкие высказывания и территориальные претензии. Если Мексика, Канада и Панама попали под «горячую руку», так как являются соседями Штатов по региону, то намерение присоединить Гренландию стало неожиданностью, хотя и вполне закономерным.
Окунемся в историю
США рассматривали и предпринимали попытки приобрести Гренландию начиная с XIX века - в 1867, 1910, 1946, 1955, 2019 и 2025 годах. Помимо геополитического значения (здесь располагаются военные базы США и открывается плацдарм для наступательных и оборонительных действий в случае глобальных войн), остров представляет интерес для Штатов ещё и с точки зрения богатых природных ресурсов.
По оценкам Геологической службы США, на шельфе Гренландии залегают:
Дальновидные планы США могут также затрагивать соблазнительно масштабные водные ресурсы - в ледниках Гренландии сосредоточено две трети пресной воды за пределами Антарктиды. Однако, пока дефицита питьевой воды не наблюдается, интерес Трампа связывают именно с редкими металлами.
Подогрел интерес к теме редкоземельных металлов и скандальное соглашение между США и Украиной. Из-за ажиотажа в СМИ могло сложиться впечатление, что РЗМ - это буквально «новая нефть», раз скромные украинские запасы оцениваются в $350 млрд, которые, по словам Трампа, администрация Зеленского задолжала Штатам. Новостная повестка настолько «загорелась» этой темой, что и в Казахстане решили пересчитать запасы РЗМ и оценить их потенциал в контексте строительства АЭС.
Много шума из-за ерунды?
Редкоземельными металлами называют группу из 17 химических элементов: скандий, иттрий и лантаноиды. Они находят применение в производстве полупроводников, автомобильных компонентов, сплавов, лазеров и т. д. Без РЗМ невозможно представить огромную сферу, где необходимы аккумуляторы. Потребность промышленности в этих элементах будет только расти, особенно на фоне «зеленой» повестки.
Однако разведка и добыча РЗМ - очень дорогостоящие процессы. Поэтому инвесторы не спешат вкладываться в этот рискованный бизнес. Тем более, что редкие металлы пока не демонстрируют значительного экономического успеха. В данный момент мировой рынок РЗМ оценивается в $11,8 млрд, а к 2037 году, по прогнозам, вырастет лишь до $35-40 млрд. Это сравнительно небольшие суммы.
Для сравнения, объем мирового рынка сырья в 2022 году выглядел следующим образом:
При этом 40% мировых запасов редкоземельных металлов приходится на Китай, который, помимо всего прочего, лидирует в их добыче. В 2024 году китайские месторождения поставили на рынок 44 млн тонн РЗМ. Следом, с большим отрывом, идут Бразилия (21 млн тонн), Индия (9,6 млн тонн) и Австралия (5,7 млн тонн). В Казахстане, по итогам прошлого года, выявлено 2,6 млн тонн РЗМ, однако объем добычи значительно меньше - он даже не фигурирует в официальной статистике.
Место Казахстана
В своем послании народу Казахстана в 2023 году Токаев сделал амбициозное заявление о редкоземельных металлах:
«Одной из приоритетных задач должно стать освоение залежей редких и редкоземельных металлов, по сути, превратившихся в “новую нефть”. Страны, которые смогут реализовать свой потенциал в этой сфере, будут определять вектор технологического прогресса всего мира», - сказал президент.
Спустя год, на пленарной сессии Боаоского азиатского форума, глава государства вновь поднял тему редкоземельных металлов:
«Редкоземельные металлы стали важнейшим компонентом для широкого спектра технологий. Они необходимы для достижения нулевого баланса выбросов, а также в таких стратегических секторах, как промышленность, цифровые технологии, космос и оборона. Мы продолжаем работать с международными партнерами над наиболее эффективными способами освоения наших крупных месторождений урана, лития, титана и других редкоземельных элементов».
Токаев также выступил с предложением о совместной разработке месторождений, адресованным Китаю и Германии.
«Ожидается, что к 2040 году мировой спрос на критические материалы и редкоземельные металлы увеличится в четыре раза. По оценкам Всемирного банка, в Казахстане насчитывается более пяти тысяч неразведанных месторождений общей стоимостью свыше 46 трлн долларов. Именно поэтому я предложил канцлеру Олафу Шольцу создать Консорциум для реализации совместных сырьевых проектов. Эта инициатива, наряду с уже существующими соглашениями о межправительственном партнерстве, позволит вывести наше сотрудничество на новый уровень. Я приглашаю частных немецких инвесторов присоединиться к этому Консорциуму», - заявил президент на встрече с бизнесом в Германии.
К сожалению, проверить слова президента не представляется возможным, так как он не привел ссылку на конкретный отчёт Всемирного банка. Тем более, что в самом Казахстане кампания по рассекречиванию сведений о редких и редкоземельных металлах началась лишь в 2023 году.
На данный момент международной организации, курирующей эту отрасль, не существует, а ряд стран лишь выступают с предложением о создании единого регулятора по примеру ОПЕК или МАГАТЭ.
Таким образом, на официальном уровне пока говорят лишь о планах и перспективах. Но остаётся открытым вопрос: стали бы скрывать реальные успехи чиновники, если бы они действительно имели место быть?
Неліктен сирек жер металдары «жаңа мұнай» емес?
Трамптың Украинаға ұсынған сирек кездесетін металдар бойынша келісімі заңды түрде айдың жаңалығына айналды - барлық әлемдік БАҚ АҚШ-тың жаңа президенті әкімшілігі мен Зеленский арасындағы қақтығыстың дамуын мұқият бақылап отырды. Біз, біршама экономикалық басылым ретінде, бұл келісімнің саяси контекстіне онша қызығушылық танытпаймыз. Тағы бір маңызды нәрсе – кестенің сол 17 элементі әлемдік нарықта шынымен құнды ма?
Трамптың Украинаға ұсынған сирек кездесетін металдар бойынша келісімі заңды түрде айдың жаңалығына айналды - барлық әлемдік БАҚ АҚШ-тың жаңа президенті әкімшілігі мен Зеленский арасындағы қақтығыстың дамуын мұқият бақылап отырды. Біз, біршама экономикалық басылым ретінде, бұл келісімнің саяси контекстіне онша қызығушылық танытпаймыз. Тағы бір маңыздысы – периодтық жүйенің сол 17 элементі әлемдік нарықта соншалықты құнды ма және Қазақстан осы кестенің қойнауында қандай бәсекеге қабілетті орын алады?
Шағын спойлер: сирек жер металдары «жаңа мұнайға» айналмайды.
«Аңшылық маусымы»
Трамптың инаугурациясына дейін АҚШ-тың 47-ші президентінің аузынан шулы мәлімдемелер мен аумақтық шағымдар шыға бастады. Егер Мексика, Канада және Панама Америка Құрама Штаттарының аймақтағы көршілері болғандықтан, «ыстық қолдың» астында қалса, Гренландияны аннексиялау ниеті табиғи болғанымен, күтпеген жағдай болды.
Тарихқа үңілейік
АҚШ Гренландияны 19 ғасырдан бері – 1867, 1910, 1946, 1955, 2019 және 2025 жылдары қарады және иемденуге әрекеттенді. Оның геосаяси маңыздылығынан басқа (АҚШ әскери базалары осы жерде орналасқан және шабуыл және қорғаныс әрекеттері үшін трамплинді қамтамасыз етеді), АҚШ-тың жаһандық соғысы тұрғысынан да АҚШ мүддесі болып табылады. бай табиғи ресурстар.
АҚШ Геологиялық қызметінің мәліметтері бойынша Гренландия қайраңында:
АҚШ-тың алысты болжаған жоспарлары сондай-ақ керемет үлкен су ресурстарын қамтуы мүмкін - Гренландия мұздықтарында Антарктидадан тыс тұщы судың үштен екісі бар. Дегенмен, ауыз су тапшылығы болмаса да, Трамптың қызығушылығы сирек металдармен байланысты.
Америка Құрама Штаттары мен Украина арасындағы жанжалды келісім де сирек жер металдары тақырыбына қызығушылықты арттырды. Бұқаралық ақпарат құралдарының айыбына байланысты сирек жер металдары сөзбе-сөз «жаңа мұнай» сияқты әсер қалдыруы мүмкін, өйткені Украинаның қарапайым қоры 350 миллиард долларға бағаланады, Трамптың айтуынша, Зеленский әкімшілігі мемлекеттерге қарыз. Жаңалықтар күн тәртібінде бұл тақырып «отқа оранды» болғаны сонша, олар Қазақстанда сирек жер металдарының қорын қайта есептеуді және атом электр станцияларын салу контекстінде олардың әлеуетін бағалауды ұйғарды.
Бос сөз туралы көп әбігер бар ма?
Сирек жер металдары 17 химиялық элементтер тобы: скандий, иттрий және лантанидтер. Олар жартылай өткізгіштерді, автомобиль бөлшектерін, қорытпаларды, лазерлерді және т.б. өндірісте қолданылады. Сирек кездесетін металдарсыз аккумуляторлар қажет үлкен аумақты елестету мүмкін емес. Өнеркәсіптің бұл элементтерге деген қажеттілігі, әсіресе, «жасыл» күн тәртібі фонында өседі.
Алайда сирек жер металдарын барлау және өндіру өте қымбат процесс. Сондықтан инвесторлар бұл тәуекелді кәсіпке ақша салуға асықпайды. Оның үстіне сирек металдар әлі айтарлықтай экономикалық табысқа қол жеткізген жоқ. Қазіргі уақытта сирек жер металдарының дүниежүзілік нарығы 11,8 миллиард долларға бағаланып отыр, ал 2037 жылға қарай болжам бойынша ол тек 35-40 миллиард долларға дейін өседі. Бұл салыстырмалы түрде аз мөлшерде.
Салыстыру үшін 2022 жылы әлемдік шикізат нарығының көлемі келесідей болды:
Сонымен қатар, сирек жер металдарының әлемдік қорының 40%-ы Қытайда, басқалармен қатар, олардың өндірісі бойынша көшбасшы болып табылады. 2024 жылы Қытай кен орындары нарықты 44 миллион тонна сирек жер металдарымен қамтамасыз етті. Одан кейінгі орындарда Бразилия (21 миллион тонна), Үндістан (9,6 миллион тонна) және Австралия (5,7 миллион тонна) бар. Қазақстанда өткен жылдың қорытындысы бойынша 2,6 миллион тонна сирек жер металдары анықталды, бірақ өндіріс көлемі әлдеқайда аз – ол тіпті ресми статистикада да жоқ.
Қазақстанның жері
Тоқаев 2023 жылғы Қазақстан халқына жолдауында сирек жер металдары туралы өршіл мәлімдеме жасады:
«Мәні бойынша «жаңа мұнайға» айналған сирек және сирек жер металдарының кен орындарын игеру бірінші кезектегі міндеттердің бірі болуы тиіс. Осы салада өз әлеуетін іске асыра алатын елдер бүкіл әлемдегі технологиялық прогрестің векторын анықтайды», - деді Президент.
Бір жылдан кейін Боао Азия форумының пленарлық отырысында мемлекет басшысы сирек жер металдары тақырыбын тағы да көтерді:
"Сирек жер металдары технологиялардың кең ауқымы үшін маңызды құрамдас бөлікке айналды. Олар таза нөлдік шығарындыларға қол жеткізу үшін және өнеркәсіп, цифрлық технология, ғарыш және қорғаныс сияқты стратегиялық секторларда қажет. Біз уран, литий, титан және басқа да сирек жер элементтерінің ірі кен орындарын игерудің ең тиімді жолдарын халықаралық серіктестермен жұмыс істеуді жалғастырамыз ".
Тоқаев Қытай мен Германияға да кен орындарын бірлесіп игеру туралы ұсыныс жасады.
«2040 жылға қарай маңызды материалдар мен сирек кездесетін металдарға әлемдік сұраныс төрт есеге артады деп күтілуде. Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, Қазақстанда жалпы құны 46 триллион доллардан асатын бес мыңнан астам ашылмаған кен орындары бар. Сондықтан мен канцлер Олаф Шольцке бірлескен шикізат, материалдар, жобаларды іске асыру үшін Консорциум құруды ұсындым, бұл бастама серіктестігімізбен бірге осы серіктестікке қол жеткізеді. ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге жеке неміс инвесторларын осы Консорциумға қосылуға шақырамын», - деді президент Германиядағы бизнес өкілдерімен кездесуінде.
Өкінішке орай, президенттің сөзін тексеру мүмкін емес, өйткені ол Дүниежүзілік банктің нақты есебіне сілтеме бермеген. Оның үстіне Қазақстанның өзінде сирек және сирек жер металдары туралы ақпаратты құпиясыздандыру науқаны 2023 жылы ғана басталды.
Қазіргі уақытта бұл саланы қадағалайтын халықаралық ұйым жоқ, бірқатар елдер ОПЕК немесе МАГАТЭ үлгісі бойынша бірыңғай реттеуші құру туралы ұсынысты ғана алға тартып отыр.
Осылайша, ресми деңгейде олар әлі тек жоспарлар мен перспективалар туралы айтады. Бірақ сұрақ ашық күйінде қалып отыр: егер олар шынымен орын алса, шенеуніктер нақты жетістіктерді жасыра ма?
