В апреле премьер-министр Олжас Бектенов поручил создать в Казахстане так называемый «пояс МСБ». Речь идёт о работе по возведению развитой сети малого и среднего бизнеса вокруг крупных градообразующих предприятий. Данный вопрос поднимался неоднократно, но существенных изменений казахстанский бизнес так и не увидел. Удастся ли новому главе правительства сделать то, что оказалось непосильным его предшественникам, покажет время. А пока разберемся, что представляет собой «пояс МСБ» и нужен ли он в действительности Казахстану.
Автор: Редакция Fresh City
«Пояс МСБ» - что это и нужен ли он Казахстану?
Ставка на офтейк-контракты
Апрель. Олжас Бектенов только привыкает к новой должности главы кабмина, но делает интересное заявление, которое на фоне его критики Минфина и проекта Налогового кодекса выглядит более интригующе: «Крупные предприятия должны поддерживать МСБ и передавать им вспомогательные услуги».
В качестве главного инструмента достижения поставленной цели Бектенов выбирает офтейк-контракты крупных предприятий с субъектами МСБ, количество которых премьер-министр поручил увеличить до конца года минимум вдвое. Свое поручение он закрепляет законодательно. Если раньше эта работа велась на добровольной основе, то теперь создание «пояса МСБ» получило юридическую силу. Стоит отметить, что на момент введения новых норм между крупными заказчиками и отечественными производителями в моногородах были заключены всего 20 долгосрочных договоров на сумму 24,5 млрд тг. Офтейк-контрактов и того меньше - 13, на общую сумму 47,3 млрд тг
Офтейк-контракт - договор, заключенный между заказчиком и поставщиком на поставку товара, который поставщик планирует произвести и обеспечить его поставку в будущем на заранее оговоренных условиях по стоимости, количеству (объему) и срокам поставки. Договор заключается посредством веб-портала государственных закупок на срок более 36 месяцев.
«Вокруг крупных компаний необходимо развивать пояс из субъектов малого и среднего бизнеса. Это должно быть обязанностью крупных компаний. Со стороны Правительства им оказывается помощь. В свою очередь, они должны взять на себя встречные обязательства», - заявил на заседании правительства Олжас Бектенов.
Также премьер вспомнил о создании малых промышленных зон, о которых ещё в прошлом году говорил министр промышленности и строительства Канат Шарлапаев.
«Пояс МСБ» или малые промышленные зоны - в чем разница?
«Министерством ведется работа по запуску проекта «Малые промышленные зоны». Он предусматривает собой предоставление льготного кредитования для строительства готовых производственных помещений. Такого рода строения будут построены по всем регионам страны, в них будут размещаться исключительно субъекты малого и среднего бизнеса в обрабатывающей промышленности. Полагаю, акиматам регионов необходимо ускорить процесс запуска этого проекта», - заявил в октябре министр промышленности и строительства Канат Шарлапаев.
Согласно данному проекту, МСБ предоставят льготное кредитование для строительства готовых производственных помещений. Эти зоны будут размещаться по всем регионам страны и предназначены исключительно для субъектов малого и среднего бизнеса в обрабатывающей промышленности.
В маe этого года СМИ сообщали о запуске малой промышленной зоны на Ново-Карагандинском машиностроительном заводе, который до этого простаивал несколько лет. После восстановления инфраструктуры на территории 13 тыс. кв. м. разместились 10 предприятий разного профиля: по выпуску труб, котлов отопления, бытовой химии и т.д.
«Проект предусматривает предоставление льготного кредитования под реконструкцию и строительство производственных помещений для размещения субъектов малого и среднего бизнеса. Один из плюсов - наличие готовой инфраструктуры. Предприниматели получают доступную аренду, возможности развития своего дела», - сообщалось в пресс-релизе.
Таким образом, «пояс МСБ» и малые промышленные зоны преследуют одну и ту же цель - поддержка МСБ. Разница лишь в инструментарии.
Не новая идея
В 2022 году с предложением создать вокруг крупных предприятий «пояс МСБ» выступал тогда ещё министр индустрии и инфраструктурного развития Каирбек Ускенбаев. В качестве примера он упоминал стекольный завод ORDA Glass в Кызылординской области, вокруг которого планировалось запустить мини-производства автомобильных стекол, стекловолокна, стеклотары, посуды, стекловаты, оконных стекол, сувениров и т.д.
«По итогам 2021 года закупки товаров недропользователей и системообразующих предприятий составили 4 трлн тенге, из которых импорт - 2,9 трлн тенге. Здесь мы видим потенциал по замещению этих товаров. Для этого мы предлагаем внедрить: обязательство крупных предприятий по созданию пояса МСБ и по обеспечению заказами МСБ при получении лицензии», - отмечал Ускенбаев.
Но то ли идея была сырая, то ли пример слишком скандальный (именно с ORDA Glass началась коррупционная история экс-министра нацэкономики Куандыка Бишимбаева), но чуда не произошло.
Нужен ли «пояс»?
Говоря про «пояс МСБ» стоит упомянуть и «Казсодержание». Одноименный портал закупок заработал не так давно, но в том числе благодаря ему доля местного содержания в закупках недропользователей выросла почти на 61% по итогам 2023 года. Для чего он нужен? Чтобы обеспечить прозрачность заключения договоров на поставку товаров и услуг крупным компаниям, оказать поддержку местным предприятиям и сократить долю импорта.
С той же целью некоторые компании имеют собственные корпоративные площадки для объявления торгов, например, у KPO b.v. это E-Procurement. После регистрации на сайте поставщик может получить информацию о всех актуальных закупках. Примечательно, что среди лотов есть не только поставки спецодежды или прочих расходных материалов, но и сложные капиталообразующие товары.
В апреле этого года KPO b.v. подписала долгосрочное соглашение с ТОО «John Crane Kazakhstan» с обязательством наладить местное производство механических уплотнителей и запасных частей для оборудования «John Crane» эксплуатируемого на Карачаганакском месторождении. Еще одним подписанным документом является среднесрочный контракт на закупку измерительных приборов, используемых при добыче нефти и газа, заключенный с ТОО «WIKA».
«Оба этих контракта знаменуют собой важную веху для KPO b.v. в области локализации оригинального оборудования международных брендов. К тому же в настоящее время одним из основных направлений деятельности KPO b.v. в области локализации является привлечение местных производителей химической продукции в нефтегазовые операции», - отметили в пресс-службе компании.
Для налаживания отношений с местными поставщиками товаров и услуг KPO b.v. провела в июне первый семинар «KPO Local Content Workshop».
«Важно понять, что развитие местного содержания относится не только к определенным лицам, а это корпоративная ответственность самой компании и каждого из нас», - поделился заместитель генерального директора KPO b.v. Мухтар Манкеев.
Вклад крупнейшей компании региона в его развитие очевиден. Согласно данным Министерства промышленности и строительства РК, доля местного содержания в закупках производителей товаров и услуг в ЗКО составила 86,1% в I квартале 2024 года. Выше только в Северо-Казахстанской области - 91,5%, а в соседней Атырауской области всего 45,5%.
Экономическое, социальное и технологическое развитие - это лишь явные эффекты от комплекса мер, предлагаемых в проекте «пояса МСБ». Есть и макроэкономическое влияние. Увеличение доли местных поставщиков способствует диверсификации экономики, снижению зависимости от импорта, что делает экономику устойчивой. А развитие МСБ увеличивает конкуренцию, которая способствует улучшению качества и снижению стоимости товаров и услуг для конечного потребителя. Вопрос стоит лишь в том, как будут реализовывать данную инициативу и получится ли у Олжаса Бектенова сделать то, что не смогли предшественники.
«ШОБ белдеуі» - бұл не және ол Қазақстанға қажет пе?
Сәуір айында Премьер-Министр Олжас Бектенов Қазақстанда «Шағын және орта бизнес белдеуін» құруды тапсырды. Әңгіме қала құраушы ірі кәсіпорындардың айналасында шағын және орта бизнестің дамыған желісін құру жұмыстары туралы болып отыр. Бұл мәселе бірнеше рет көтерілді, бірақ қазақстандық бизнес айтарлықтай өзгерістерді байқамады. Жаңа үкімет басшысы өзінен бұрынғылар мүмкін емес деп тапқан нәрсені жасай ала ма, жоқ па, оны уақыт көрсетеді. Осы арада «ШОБ белдеуі» дегеніміз не және ол Қазақстанға шынымен қажет пе, соны анықтап көрейік.
Оффтейк келісім-шарттары бойынша ставкалар
Сәуір. Олжас Бектенов министрлер кабинетінің жаңа қызметіне енді ғана үйреніп келе жатыр, бірақ оның Қаржы министрлігі мен Салық кодексінің жобасына қатысты сынаған сыны аясында «Ірі кәсіпорындар ШОБ-ты қолдап, оларға қолдау көрсету қызметтерін көрсетуі керек» деген қызық мәлімдеме жасайды.
Бектенов осы мақсатқа жетудің негізгі құралы ретінде ірі кәсіпорындардың ШОБ субъектілерімен офтейк келісімшарттарын таңдайды, Премьер-Министр олардың санын жыл соңына дейін кем дегенде екі есеге арттыруды тапсырды. Ол өз нұсқауларын заңмен бекітеді. Егер бұрын бұл жұмыс қоғамдық негізде жүргізілсе, енді «ШОБ белдеуін» құру заңды күшіне ие болды. Айта кетерлігі, жаңа нормалар енгізілген кезде моноқалалардағы ірі тапсырыс берушілер мен отандық тауар өндірушілер арасында жалпы құны 24,5 миллиард теңгені құрайтын 20 ғана ұзақ мерзімді келісімшарт жасалған. Оффтейк келісімшарттары одан да аз – 13, жалпы сомасы 47,3 млрд теңге
Оффтейк шарты – жеткізуші алдағы уақытта құны, саны (көлемі) және жеткізу мерзімі бойынша алдын ала келісілген шарттарда өндіруді және жеткізуді қамтамасыз етуді жоспарлаған тауарды жеткізуге тапсырыс беруші мен жеткізуші арасында жасалған шарт. Шарт мемлекеттік сатып алу веб-порталы арқылы 36 айдан астам мерзімге жасалады.
"Шағын және орта бизнес белдеуін ірі компаниялардың төңірегінде дамыту керек. Бұл ірі компаниялардың міндеті болуы керек. Үкімет оларға көмек көрсетуде. Өз кезегінде олар өзара міндеттеме алуы керек", - деді Олжас Бектенов үкімет отырысында.
Премьер-Министр сондай-ақ өткен жылы Индустрия және құрылыс министрі Қанат Шарлапаев айтқан шағын индустриялық аймақтарды құруды еске салды.
«ШОБ белдеуі» немесе шағын индустриялық аймақтар – айырмашылығы неде?
«Министрлік «Шағын өнеркәсіп аймақтары» жобасын іске қосу бойынша жұмыс істеп жатыр. Ол дайын өндірістік үй-жайларды салуға жеңілдетілген несие беруді қарастырады. Мұндай ғимараттар еліміздің барлық аймақтарында салынады, оларда тек өңдеу өнеркәсібіндегі шағын және орта бизнес өкілдері орналасады. Облыстық әкімдіктерге бұл жобаны іске қосу үдерісін жеделдету қажет деп есептеймін», - деді Министр Қанатұлы Қазан айында.
Бұл жоба бойынша ШОБ субъектілеріне дайын өндірістік үй-жайларды салуға жеңілдетілген несиелер беріледі. Бұл аймақтар еліміздің барлық өңірлерінде орналасатын болады және тек қана өңдеу өнеркәсібіндегі шағын және орта бизнеске арналған.
Осы жылдың мамыр айында бұқаралық ақпарат құралдарында бұрын бірнеше жыл бойы тоқтап тұрған Ново-Қарағанды машина жасау зауытында шағын индустриялық аймақтың іске қосылғаны туралы ақпарат тараған болатын. 13 мың шаршы метр аумақта инфрақұрылым қалпына келтірілгеннен кейін. м. әртүрлі профильдегі 10 кәсіпорын орналасты: құбырлар, жылыту қазандықтары, тұрмыстық химия және т.б.
"Жоба шағын және орта бизнесті орналастыру үшін өндірістік үй-жайларды қайта жаңғырту және салу үшін жеңілдетілген несиелер беруді қарастырады. Артықшылықтарының бірі - дайын инфрақұрылымның болуы. Кәсіпкерлер қолжетімді жалдау ақысын алып, өз ісін дамытуға мүмкіндік алады", - делінген баспасөз хабарламасында.
Осылайша, «ШОБ белдеуі» мен шағын индустриялық аймақтар бір мақсатты – ШОБ қолдауын көздейді. Жалғыз айырмашылық құралдарда.
Жаңа идея емес
2022 жылы ірі кәсіпорындардың айналасында «ШОБ белдеуін» құру туралы ұсынысты сол кездегі Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі Қайырбек Өскенбаев айтқан болатын. Мысал ретінде ол Қызылорда облысындағы «ORDA Glass» шыны зауытын атап өтті, оның айналасында автомобиль шыны, шыны талшық, шыны ыдыс, ыдыс-аяқ, шыны жүн, терезе шыны, кәдесыйлар және т.б. шағын өндірістерді іске қосу жоспарланған.
"2021 жылдың соңында жер қойнауын пайдаланушылар мен жүйелік маңызы бар кәсіпорындардан тауарларды сатып алу 4 триллион теңгені құрады, оның ішінде импорт 2,9 триллион теңгені құрады. Міне, біз бұл тауарларды алмастыру әлеуетін көріп отырмыз. Бұл үшін біз ірі кәсіпорындардың ШОБ белдеуін құру міндеттемесін енгізуді ұсынамыз. Өскенбаев.
Бірақ идея дөрекі болды, әлде мысал тым шулы болды (Ұлттық экономиканың экс-министрі Қуандық Бишімбаевтың жемқорлық оқиғасы ORDA Glass-тан басталды), бірақ керемет болмады.
«Белбеу» қажет пе?
«ШОБ белдеуі» туралы айтқанда, «Қазконтентті» атап өткен жөн. Осы аттас сатып алулар порталы жұмыс істей бастағанына көп болған жоқ, бірақ соның арқасында 2023 жылдың соңында жер қойнауын пайдаланушылардың сатып алуларындағы жергілікті қамту үлесі 61 пайызға дерлік өсті. Бұл не үшін қажет? Ірі компанияларға тауарлар мен қызметтерді жеткізуге келісім-шарттар жасаудың ашықтығын қамтамасыз ету, жергілікті кәсіпорындарға қолдау көрсету және импорт үлесін азайту.
Дәл осы мақсатта кейбір компаниялардың тендерлерді жариялау үшін жеке корпоративтік платформалары бар, мысалы, KPO b.v. Бұл электрондық сатып алу. Веб-сайтта тіркелгеннен кейін жеткізуші барлық ағымдағы сатып алулар туралы ақпаратты ала алады. Бір қызығы, лоттар арасында тек жұмыс киімдері немесе басқа да шығын материалдары ғана емес, күрделі капитал құрайтын тауарлар да бар.
Ағымдағы жылдың сәуір айында КПО б.в. «Джон Крейн Қазақстан» ЖШС-мен ұзақ мерзімді келісімге қол қойып, Қарашығанақ кен орнында жұмыс істейтін John Crane жабдықтарына механикалық тығыздағыштар мен қосалқы бөлшектердің жергілікті өндірісін құру міндеттемесін алды. Қол қойылған тағы бір құжат – «WIKA» ЖШС-мен жасалған мұнай-газ өндірісінде қолданылатын өлшеу құралдарын сатып алу бойынша орта мерзімді келісімшарт.
"Бұл екі келісімшарт KPO b.v. үшін халықаралық брендтердің түпнұсқалық жабдықтарын локализациялау саласындағы маңызды кезең болып табылады. Сонымен қатар, қазіргі уақытта КПО б.в.-ның оқшаулау саласындағы негізгі қызметінің бірі мұнай-газ операцияларына химиялық өнімдердің жергілікті өндірушілерін тарту болып табылады", - деп атап өтті компанияның баспасөз қызметі.
Тауарлар мен қызметтердің жергілікті жеткізушілерімен қарым-қатынас орнату үшін KPO b.v. маусым айында КПО-ның жергілікті мазмұн бойынша бірінші семинарын өткізді.
«Жергілікті қамтуды дамыту тек белгілі бір тұлғаларға қатысты емес, сонымен қатар компанияның өзінің және біздің әрқайсымыздың корпоративтік жауапкершілігіміз екенін түсіну маңызды», - деп бөлісті KPO b.v. бас директорының орынбасары. Мұхтар Манкеев.
Оның дамуына өңірдегі ірі компанияның қосқан үлесі айқын. Қазақстан Республикасы Индустрия және құрылыс министрлігінің мәліметі бойынша, 2024 жылдың бірінші тоқсанында Батыс Қазақстан облысында тауарлар мен қызметтерді өндірушілердің сатып алуындағы жергілікті қамту үлесі 86,1 пайызды құрады, ол Солтүстік Қазақстан облысында ғана жоғары – 91,5 пайыз, ал көршілес Атырау облысында 45,5 пайыз ғана.
Экономикалық, әлеуметтік және технологиялық даму – бұл «ШОБ белдеуі» жобасында ұсынылған шаралар кешенінің айқын әсері ғана. Макроэкономикалық әсер де бар. Жергілікті жеткізушілердің үлесін арттыру экономиканы әртараптандыруға және импортқа тәуелділікті азайтуға көмектеседі, бұл экономиканы тұрақты етеді. Ал ШОБ дамуы бәсекелестікті арттырады, бұл түпкілікті тұтынушы үшін тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсартуға және құнын төмендетуге көмектеседі. Бұл бастаманың қалай жүзеге асатыны, өзінен бұрынғылардың қолынан келмеген істі Олжас Бектенов жасай ала ма деген сұрақ қана.
