Потерять все и не отчаяться: восстановится ли после паводка экспериментальный сад им. С. Исаева
Международный экспериментальный коллекционный сад-питомник им. С. Исаева - без преувеличения уникальный объект для Казахстана и даже всего Центрально-Азиатского региона. И дело не в рыночной стоимости тех или иных саженцев, совокупности работ и т.д. Генофонд - вот главная ценность сада. На протяжении долгих лет основатель питомника, предприниматель Кайрат Каримов вместе с супругой кропотливо восстанавливали некогда богатейшее разнообразие яблонь Приуралья. Результат их колоссальных финансовых вложений и в первую очередь научного труда в одночасье ушел под воду. Паводок уничтожил все, но жизнь, кипящий энтузиазм заглушить не так уж просто. Рассказываем, как не отчаяться и не опустить руки, когда стихия разрушила дело всей твоей жизни.
Автор: Редакция Fresh City
«Яблоневый сад» и «чеховское ружьё»
Экспериментальный сад им. С. Исаева расположился на берегу живописного озера Садовое, что недалеко от элитного района Уральска, Самал. Их некогда соединял знаменитый «висячий мост», с которого начиналось путешествие в поистине сказочное место. Но и сад, и мост ушли под воду в результате разрушительного паводка.
10 лет назад предприниматель Кайрат Каримов, владеющий успешным логистическим бизнесом, решил, что настало время заняться чем-то для души. Вместе с женой Розой они буквально своими руками создали уникальный сад, кроме яблонь вобравший в себя коллекцию редких плодовых и декоративных деревьев, кустарников. Выбирая место для своего детища, они руководствовались проверенными традициями садоводов Приуралья. И участок между рекой Чаган и озером Садовым оказался идеальным вариантом.
«Под сады обычно выбирают пойменные участки, которые весной хорошо насыщаются влагой. В норме в таких местах вода стоит всего пару недель, как было в 2011 году. Но в этот раз сад оказался под водой на два месяца. Предугадать подобные риски было невозможно, это стихия», - рассказывает Кайрат Каримов.
Так удачное место расположение стало типовым «чеховским ружьём», которое выстрелило спустя 10 лет.
«Словно прощаясь и пытаясь успокоить на прощанье, пышно цветет сад, вкладывая все силы в свой последний весенний цвет. Возможно, это последнее цветение нашего сада», - такими словами Кайрат Каримов подписал свое видео в социальных сетях, где видно, как водную гладь покрыли белые лепестки. Для садоводов это настоящая трагедия.
«Мы с Розой жили в этом саду. Сейчас, пока два месяца сад был под водой, мы не могли найти себе места. Чем заняться? Мы сильно изменились за это время. За долгий период, впервые разглядев себя в зеркало, я только заметил, что успел поседеть».
Потерять все и не отчаяться: восстановится ли после паводка экспериментальный сад им. С. Исаева
Все ещё можно спасти
Кайрат и Роза не скрывают, что вместе с деревьями под воду ушло дело их жизни. Но так просто сдаваться перед лицом стихии садоводы-энтузиасты не собираются. Ещё когда деревья стояли под 2-3 метрами воды, они подплывали к ним на лодках в попытках сохранить хотя бы черенки - надежду на будущее. С помощью них сад имеет шанс на восстановление в новом месте.
«Новое место уже выбрали. Сейчас нужна помощь физическая - кто будет все восстанавливать», - поделился садовод.
Как отметил председатель западно-казахстанского филиала НПП «Атамекен» Мурат Джакибаев, в Уральске найдется много людей, которые знают семью Каримовых, готовых стать волонтерами. И действительно, в своем саду Кайрат и Роза всегда с радостью встречали гостей. Угоститься яблоками, домашней пастилой и сделать фото на фоне виноградных лоз мог каждый, потому к питомнику не прекращалось «паломничество» тех, кто устал от городской суеты.
В гостях у Каримовых бывали и высокопоставленные гости. Их сад стал настоящей достопримечательностью. Не редким посетителем был и экс-глава Западно-Казахстанской области Гали Искалиев. При нем шло обсуждение строительства ботанического сада в Уральске, причем инвестором выступал сам Кайрат Каримов. Однако при смене руководства города и области это предложение забылось. Отрадно то, что садовод успел подарить городу мини-садик перед новым терминалом Международного аэропорта им. Маншук Маметовой. Розы, барбарис и даже уникальный экземпляр сосны-бонсай украсили так называемую зону релакса в воздушной гавани Уральска. К сожалению, этот проект со временем также был подвергнут забвению.
В сентябре 2022 года, после объявления мобилизации в России в соседние страны, в том числе Казахстан, хлынул поток мигрантов. Уральск, как пограничный город, в этот момент встречал небывалое для себя количество «туристов». На всех не хватало ни гостиниц, ни арендных квартир, многим приходилось ютиться в детских летних лагерях, которые предоставили местные власти. Тогда Кайрат и Роза Каримовы не остались в стороне и разместили российских иммигрантов у себя.
Потерять все и не отчаяться: восстановится ли после паводка экспериментальный сад им. С. Исаева
Рассчитывать ли на государство?
На этот вопрос нет однозначного ответа. Как субъекту агробизнеса, государство может возместить часть убытков от паводка. Но чтобы восполнить реальный объем потерь с учётом уникальности коллекции деревьев и кустарников, механизма не существует.
«Ущерб, причиненный физическому или юридическому лицу в результате ЧС природного характера, определяется комиссией в сфере растениеводства, исходя из расходов, понесенных на выращивание конкретной сельхоз культуры согласно технической карте. Для садоводов есть отдельная методика, где учитываются деревья, трудозатраты, какая агротехника была использована при выращивании. Но в данном случае питомник имеет научное значение, в нем выращиваются редкие сорта. Каким образом при выплате компенсаций будет учитываться этот момент, пока сказать сложно, но мы всячески будем стараться помочь», - поделился и.о. руководителя управления сельского хозяйства ЗКО Рустем Зулкашев.
На самом деле бюрократическая ловушка, в которую попали Кайрат и Роза Каримовы, стала наглядным примером глобальной проблемы для Казахстана - слабой поддержки науки и, как следствие, кризиса в этой сфере.
В конце мая премьер-министр РК Олжас Бектенов отчитался перед президентом о работе по возмещению ущерба пострадавшему бизнесу. По его данным, предварительно установлен 731 субъект бизнеса. Однако региональными комиссиями пока рассмотрены и одобрены лишь 12 заявок от пострадавших предпринимателей. Общая сумма возмещения составила всего 21 млн тг. Для сравнения, в стоимость одного дома, разрушенного большой водой, государство закладывает 22 млн тг.
По словам Мурата Джакибаева, от ситуации, в которой оказались бизнесмены во время паводка, сложно было застраховаться. Причем в прямом смысле этого слова. С одной стороны, страхование бизнеса - это уверенность в завтрашнем дне. С другой стороны - огромные расходы, которые, увы, может понести не каждый предприниматель. Тем более, что паводок 2024 года стал беспрецедентным, и никто не мог ожидать, что страховать активы придётся именно от воды.
Бәрінен айырылып, үміт үзбеу: су тасқынының атымен аталған тәжірибелік бақ су тасқынынан кейін қалпына келтіріле ме? С.Исаева
атындағы халықаралық тәжірибелік коллекциялық балабақша-бақша. С.Исаев, артық айтсақ, Қазақстан үшін, тіпті бүкіл Орталық Азия аймағы үшін бірегей нысан. Бұл белгілі бір көшеттердің нарықтық құны, жұмыстардың жиынтығы және т.б. туралы емес. Генофонд - бақтың басты құндылығы. Питомниктің негізін қалаушы, кәсіпкер Қайрат Кәрімов жұбайымен бірге көп жылдар бойы Оралдағы алма ағаштарының бір кездері ең мол сортын қалпына келтірді. Олардың орасан зор қаржы салымдарының және ең алдымен ғылыми жұмыстарының нәтижесі бір түнде су астында қалды. Су тасқыны бәрін жойып жіберді, бірақ өмір мен қайнаған ынта оңай емес. Біз сізге элементтер сіздің өміріңіздің жұмысын бұзған кезде үмітсіздікке ұшырамау және берілмеу керектігін айтамыз.
«Алма бағы» және «Чеховтың мылтығы»
атындағы эксперименттік бақ. С.Исаев Оралдың таңдаулы ауданы Самалдан алыс емес, әсем Садовое көлінің жағасында орналасқан. Оларды бір кездері әйгілі «аспалы көпір» байланыстырған, одан нағыз ертегіге саяхат басталды. Бірақ алапат су тасқынының салдарынан бақ та, көпір де су астында қалды.
Осыдан 10 жыл бұрын табысты логистикалық бизнесі бар кәсіпкер Қайрат Кәрімов жан үшін бірдеңе жасайтын кез келді деп шешті. Жұбайы Розамен бірге олар алма ағаштарынан басқа сирек кездесетін жемістер мен сәндік ағаштар мен бұталардың топтамасын қамтитын өз қолдарымен бірегей бақ жасады. Олардың ойы үшін орын таңдағанда, олар Оралдағы бағбандардың дәлелденген дәстүрлерін басшылыққа алды. Ал Шаған өзені мен Садов көлінің арасы тамаша нұсқа болып шықты.
"Көктемде ылғалға жақсы қаныққан бау-бақшалар үшін әдетте жайылма аумақтар таңдалады. Әдетте мұндай жерлерде су 2011 жылғыдай бір-екі аптаға ғана жетеді. Бірақ бұл жолы бақ екі ай су астында қалды. Мұндай қауіптерді болжау мүмкін емес еді, бұл табиғаттың күші", - дейді Қайрат Кәрімов.
Осылайша, қолайлы орын 10 жылдан кейін атылған әдеттегі «Чехов мылтығы» болды.
"Қоштасып, қоштасқысы келгендей, бар күшін көктемнің соңғы бояуына салып, құлпырып гүлдейді. Бұл біздің бақшамыздың соңғы гүлденуі шығар", - деп Қайрат Кәрімов әлеуметтік желіде ақ гүл жапырақшаларының су бетін қалай басып жатқанын көруге болады. Бұл бағбандар үшін нағыз қасірет.
"Роза екеуміз осы бақшада тұрдық. Енді бақша екі ай бойы су астында жатқанда, өзімізге орын таппай қалдық. Не істеу керек? Осы уақыт ішінде біз қатты өзгердік. Ұзақ уақыт бойы айнаға алғаш қараған кезде, мен өзімнің боз болып кеткенімді ғана байқадым".
Барлығын әлі де сақтауға болады
Қайрат пен Роза өмірлік жұмыстары ағаштармен бірге су астында өткенін жасырмайды. Бірақ бағбандық әуесқойлары элементтердің алдында оңай бас тартпайды. Ағаштар 2-3 метр су астында тұрса да, олар кем дегенде кесінділерді сақтап қалу үшін оларға қайықтармен жүзді - болашаққа үміт. Олардың көмегімен балабақшаның жаңа жерде қалпына келу мүмкіндігі бар.
"Жаңа орын таңдалып қойған. Енді бізге физикалық көмек керек - бәрін қалпына келтіретін адам", - деп бөлісті бағбан.
«Атамекен» АЭС Батыс Қазақстан филиалының төрағасы Мұрат Жәкібаев атап өткендей, Оралда Каримовтар отбасын білетін, ерікті болуға дайын азаматтар көп. Расында да, Қайрат пен Роза қонақтарды өз бақшасында қуана қарсы алатын. Әркім алмамен, қолдан жасалған зефирмен тамақтанып, жүзім фонында суретке түсе алатындықтан, қаланың күйбең тірлігінен шаршағандардың «қажылығы» балабақшаға келуді тоқтатқан емес.
Кәрімовтерге жоғары мәртебелі меймандар да келді. Олардың бақшасы нағыз тартымдылыққа айналды. Батыс Қазақстан облысының бұрынғы басшысы Ғали Есқалиев те жиі келетін. Оның қатысуымен Оралда ботаникалық бақ салу мәселесі талқыланып, инвестор Қайрат Кәрімовтің өзі болды. Алайда, қала мен облыс басшылығы ауысқанда бұл ұсыныс ұмыт қалды. Бір қуантарлығы, бағбанның Халықаралық әуежайдың жаңа терминалының алдынан қалаға шағын бақ сыйға тартудың сәті түсті. Мәншүк Мәметова. Раушан гүлдері, бөріқарағай, тіпті бонсай қарағайының ерекше үлгісі Орал әуе айлағындағы релаксация аймағын безендірді. Өкінішке орай, бұл жоба да уақыт өте келе ұмыт қалды.
2022 жылдың қыркүйегінде Ресейде жұмылдыру жарияланғаннан кейін көрші елдерге, соның ішінде Қазақстанға да мигранттар легі ағылды. Орал шекаралас қала ретінде бұл кезде бұрын-соңды болмаған «туристерді» қарсы алды. Барлығына қонақүйлер немесе жалға берілетін пәтерлер жеткіліксіз болды; көбісі жергілікті билік берген балалардың жазғы лагерьлерінде тұруға мәжбүр болды. Одан кейін Қайрат пен Роза Кәрімов та шет қалмай, ресейлік иммигранттарды қабылдады.
Біз мемлекетке сенуіміз керек пе?
Бұл сұраққа нақты жауап жоқ. АӨК субъектісі ретінде мемлекет су тасқынынан келген шығынның бір бөлігін өтей алады. Бірақ ағаштар мен бұталарды жинаудың бірегейлігін ескере отырып, шығынның нақты көлемін толтыратын механизм жоқ.
"Төтенше табиғи жағдайдың салдарынан жеке немесе заңды тұлғаға келтірілген шығынды техникалық карта бойынша нақты ауыл шаруашылығы дақылын өсіруге кеткен шығындарды негізге ала отырып, өсімдік шаруашылығы саласындағы комиссия анықтайды. Бағбандар үшін ағаштарды, еңбек шығындарын және өсіру кезінде қандай агротехнологиялар пайдаланылғанын ескеретін жеке әдістеме бар. Бірақ бұл жағдайда оның ғылыми ерекшеліктері бар; Өтемақы төлеу кезінде бұл тармақ қалай ескерілетінін айту қиын, бірақ біз қолдан келгенше көмектесуге тырысамыз», - деп бөлісті директордың міндетін атқарушы. БҚО ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы Рүстем Зұлқашев.
Шындығында, Қайрат пен Роза Кәрімов түскен бюрократиялық тұзақ Қазақстан үшін жаһандық проблеманың – ғылымға қолдаудың әлсіздігінің, соның салдарынан осы саладағы дағдарыстың айқын мысалы болды.
Мамыр айының соңында Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Олжас Бектенов президентке зардап шеккен кәсіпкерлерге келтірілген залалды өтеу жұмыстары туралы баяндады. Оның айтуынша, 731 кәсіпкерлік субъектісі алдын ала анықталған. Дегенмен, аймақтық комиссиялар әзірге зардап шеккен кәсіпкерлердің тек 12 өтінішін қарап, мақұлдаған. Өтемақының жалпы сомасы небәрі 21 миллион теңгені құраған. Салыстырмалы түрде айтсақ, судан қираған бір үйдің құнына мемлекет 22 миллион теңгені қосады.
Мұрат Жәкібаевтың айтуынша, су тасқыны кезінде бизнесмендерге тап болған жағдайдан сақтандыру қиын болған. Және сөздің тура мағынасында. Бір жағынан бизнесті сақтандыру – болашаққа деген сенімділік. Екінші жағынан, үлкен шығындар, өкінішке орай, кез келген кәсіпкер көтере бермейді. Оның үстіне, 2024 жылғы су тасқыны бұрын-соңды болмаған оқиға болды және ешкім активтерді судан сақтандыруға тура келеді деп күткен жоқ.
