Райса Байдалиева: «Хороший психолог должен быть образован»
Опытный психолог, выпускница Саратовского университета Райса Утаровна Байдалиева много училась и продолжает учиться, считает, что профессия психолога требует высокого уровня компетентности. Повышала квалификацию в Институте Психологии РАН, в МГУ, в институте им. Бехтерева, в Институте Интегративной и Семейной Психотерапии, участвовала во многих международных программах по травматерапии, училась в авторских программах Римантаса Кочюнаса, Онно Ван дер Харта и Лесли Гринберга. Обучение в разных подходах, таких как экзистенциальная, нарративная, когнитивно-поведенческая, схематерапия, терапия внутренних систем, даёт возможность более эффективно работать с запросами клиентов: психосоматические проблемы или психотравмы, семейно-супружеские или детско-родительские отношения.
Автор: Редакция Fresh City
- Райса Утаровна, вы возглавляете Ассоциацию психологов ЗКО, расскажите, когда она была организована и с какой целью?
- Ассоциация была организована в 2020 году. Есть инициативная группа, в которую входит около 10 человек. Сразу скажу, что собираемся не так часто, все люди занятые. Почему появилась? Возникла необходимость, а именно, возможность поработать в одном проекте, было удобно, чтобы мы были организованной профессиональной группой. Другими словами, существовал запрос под ситуацию. Основная цель - развитие психологической компетенции населения, надеюсь, так или иначе, мы свой маленький вклад в социальную жизнь общества вносим. Например, участвуем в социальных программах. Тема, которая у всех на слуху - бытовое насилие. Лидер республиканского движения «Не молчи» Дина Смаилова при необходимости обращается к нам, и мы стараемся оказать квалифицированную психологическую помощь жертвам насилия. Другая тема - подростки. Периодически ко мне обращаются несовершеннолетние и их родители. Наверное, если бы я не была так загружена, общественной работы в социальных проектах было бы больше.
- Мы говорим, меняется жизнь, меняется мир, а само общество сильно изменилось?
- Общество продолжает стремительно меняться. Но, к сожалению, не все это понимают. Невозможно жить в сегодняшнем дне с оптикой дня вчерашнего. Установки прошлого ещё плотно сидят в головах многих, и часто это становится пусковым механизмом многих, например, социально-психологических проблем. Новая реальность приходит в конфронтацию с уже отжившим своё.
- Давайте на конкретных примерах, что именно изменилось?
- В психологии одним из базовых конструктов является концепция «Я». Концепция «Я» - важный ориентир как при понимании своего собственного поведения, так и при понимании и прогнозировании поведения окружающих. Сейчас стал актуальным запрос общества на более глубокое понимание своей «Я-концепции», своих личных границ, особенностей взаимодействия с миром, меры своей ответственности. Поэтому поиски своего «Я» требуют большей осознанности. Но старые установки какого-то количества людей могут приходить в конфронтацию с новой реальностью, и человек может оказаться в ситуации группового давления. «Делай так, а не иначе» - это может быть серьёзной причиной невроза у человека, который видит неэффективность такого подхода при выборе профессии, особенностей взаимодействия, например, в коллективе или в семье. Например, девушке, выходящей замуж, дают советы быть максимально гибкой в общении с членами своей новой семьи, но она, к сожалению, сталкивается с обесцениванием и насилием, и если девушка подстроится под эту семью, вероятно, сохранит она семью, но разрушит себя, и вряд ли такая уязвимая, беспомощная женщина сможет стать опорой своим детям.
- Поменялась ли в целом семейная система?
- Конечно, и довольно заметно. Раньше семейная система была многопоколенческой, несколько поколений могли жить вместе, сейчас чаще преобладают нуклеарные семьи, т.е. родители и их дети. И дети, вырастая, стараются сепарироваться от своих родителей, уезжают учиться или работать в другие города или страны. И это нормально. Как нормально и то, что некоторые семьи распадаются, если возникает насилие, потому что нельзя сохранять семью ценою разрушением личности. И, поверьте, иногда одинокий родитель может дать гораздо больше своим детям, чем родитель, который испытывает постоянное физическое или психологическое давление, который не может защитить себя и детей.
- За помощью к психологам стали чаще обращаться. Почему?
- Люди стремятся больше понимать, больше осознавать всё то, что с ними происходит. Да, иногда есть обращения, когда человек ещё не видит проблемы как таковой, но окружающие могут ему советовать это сделать, в какой-то момент он начинает понимать, что люди по какой-то причине стремятся избегать его, таких обращений также много.
- Когда нужно идти к психологу?
- Когда есть эмоциональное выгорание, ничего не радует или всё раздражает. Когда нарушен контакт с собой, и болячки появляются одна за другой. Когда рушатся коммуникации, и человек катастрофически не совпадает с окружением или наоборот, оказывается излишне вовлеченным в те отношения, которые деструктивны и создают ощущение ловушки.
- Как отличить хорошего психолога?
- Хорошее базовое профессиональное образование, включающее обязательные знания по нейробиологии, нейрофизиологии, генетике, патопсихологии и многих других наук. Это, как правило, университетское образование. Психологом нельзя стать за 4-6 месяцев, нельзя, научившись некоторым техникам, лезть в бессознательное человека, не имея представления о механизмах психики.
- Сейчас есть такие направления как родология, нутрициология, сюцай. Это имеет отношение к психологии и почему так дорого стоит?
- В моей картине мира эти направления не особо вписались, я как психолог, ориентированный на современную нейробиологию, вижу их слабые стороны. Но если они есть, то, вероятно, они тоже кому-то нужны. Почему так дорого? Наверное, потому, что завтра на смену им придут другие модные практики, и они могут оказаться невостребованными.
Раиса Байдалиева: «Жақсы психолог білімді болуы керек»
Тәжірибелі психолог, Саратов университетінің түлегі Раиса Утарқызы Байдалиева көп оқып, оқуын жалғастыруда және психолог мамандығы жоғары біліктілікті қажет етеді деп есептейді. Ресей ғылым академиясының психология институтында, Мәскеу мемлекеттік университетінде, атындағы институтта біліктілігін арттырды. Бехтерева Интегративті және отбасылық психотерапия институтында жарақат терапиясы бойынша көптеген халықаралық бағдарламаларға қатысты, Римантас Коциунас, Онно Ван дер Харт және Лесли Гринбергтің түпнұсқа бағдарламаларында оқыды. Экзистенциалды, баяндау, когнитивтік-мінез-құлық, схемалық терапия, ішкі жүйелік терапия сияқты әртүрлі тәсілдерге оқыту клиенттердің қажеттіліктерімен тиімдірек жұмыс істеуге мүмкіндік береді: психосоматикалық проблемалар немесе психотравма, отбасы-ерлі-зайыптылық немесе бала-ата-ана қарым-қатынастары.
– Раиса Утарқызы, Батыс Қазақстан облысы психологтар қауымдастығын басқарып отырсыз, оның қашан, қандай мақсатта ұйымдастырылғанын айтсаңыз?
– Бірлестік 2020 жылы құрылған болатын. Құрамында 10 адамнан тұратын бастамашыл топ бар. Бірден айтамын, біз жиі жиналмаймыз, адамдардың бәрі бос емес. Неліктен пайда болды? Қажеттілік туындады, атап айтқанда, бір жобада жұмыс істеу мүмкіндігі; ұйымдасқан кәсіби топ болу бізге ыңғайлы болды. Басқаша айтқанда, жағдайға сұраныс болды. Негізгі мақсат – халықтың психологиялық құзыреттілігін дамыту; Әйтеуір, қоғамның әлеуметтік өміріне аз да болса үлесімізді қосамыз деп сенемін. Мысалы, біз әлеуметтік бағдарламаларға қатысамыз. Барлығының аузында жүрген тақырып – тұрмыстық зорлық-зомбылық. «Үндеме» республикалық қозғалысының жетекшісі Дина Смаилова қажет кезде хабарласады, зорлық-зомбылық құрбандарына білікті психологиялық көмек көрсетуге тырысамыз. Тағы бір тақырып – жасөспірімдер. Анда-санда кәмелетке толмағандар мен олардың ата-аналары маған хабарласады. Бәлкім, мен бос емес болсам, әлеуметтік жобаларда қоғамдық жұмыстар көбейер еді.
– Өмір өзгеріп жатыр, дүние өзгеріп жатыр дейміз, бірақ қоғамның өзі көп өзгерді ме?
– Қоғам тез өзгеруде. Бірақ, өкінішке орай, мұны бәрі бірдей түсіне бермейді. Кешегі оптикамен бүгін өмір сүру мүмкін емес. Бұрынғы көзқарастар әлі де көптеген адамдардың басында тығыз орналасқан және бұл көбінесе көптеген адамдар үшін, мысалы, әлеуметтік-психологиялық мәселелердің қоздырғышына айналады. Жаңа шындық ескірген нәрсемен бетпе-бет келеді.
- Нақты мысалдарды келтірейік, нақты не өзгерді?
- Психологияда негізгі құрылымдардың бірі – «Мен» ұғымы. «Мен» ұғымы өзінің мінез-құлқын түсінуде де, басқалардың мінез-құлқын түсінуде және болжауда да маңызды бағдар болып табылады. Қазіргі уақытта қоғамның өзінің «Мен-концепциясын», оның жеке шекарасын, әлеммен өзара әрекеттесу ерекшеліктерін, жауапкершілігінің ауқымын тереңірек түсінуге деген сұранысы өзекті бола бастады. Сондықтан, сіздің «Мен» іздестіру үлкен хабардарлықты қажет етеді. Бірақ белгілі бір адамдардың ескі көзқарастары жаңа шындыққа қарсы тұруы мүмкін және адам топтық қысым жағдайына тап болуы мүмкін. «Бұны осылай істе, басқаша емес» - бұл мамандық таңдауда, өзара әрекеттесу ерекшеліктерінде, мысалы, ұжымда немесе отбасында мұндай тәсілдің тиімсіздігін көретін адамда невроздың ауыр себебі болуы мүмкін. Мысалы, тұрмысқа шығатын қызға жаңа отбасы мүшелерімен қарым-қатынаста мүмкіндігінше икемді болу үшін кеңес беріледі, бірақ ол, өкінішке орай, құнсыздану мен зорлық-зомбылыққа тап болады, егер қыз осы отбасына бейімделсе, ол отбасын сақтап қалатын шығар, бірақ өзін-өзі құртады және мұндай осал, дәрменсіз әйелдің балаларына тірек болуы екіталай.
– Жалпы отбасы жүйесі өзгерді ме?
- Әрине, және айтарлықтай. Бұрын отбасы жүйесі көп ұрпақты болды, бірнеше ұрпақ бірге өмір сүре алатын болса, қазір нуклеарлы отбасылар, яғни ата-аналар мен олардың балалары басым болады. Ал балалар өсіп келе жатқанда, басқа қалаларға немесе елдерге оқуға немесе жұмыс істеуге кетіп, ата-анасынан бөлек тұруға тырысады. Және бұл жақсы. Зорлық-зомбылық орын алса, кейбір отбасылардың ыдырауы да қалыпты жағдай, себебі жеке тұлғаны жою есебінен отбасын сақтап қалу мүмкін емес. Маған сеніңіз, кейде жалғыз басты ата-ана өз балаларына үнемі физикалық немесе психологиялық қысымға ұшырайтын, өзін және балаларын қорғай алмайтын ата-анадан әлдеқайда көп нәрсе бере алады.
– Олар психологтардың көмегіне жиі жүгіне бастады. Неліктен?
- Адамдар көбірек түсінуге, басынан өткен барлық нәрселерден көбірек хабардар болуға ұмтылады. Иә, кейде адам проблеманы әлі ондай көрмеген кезде өтініштер болады, бірақ оның айналасындағылар оған кеңес беруі мүмкін, бір сәтте ол адамдар қандай да бір себептермен одан аулақ болуға тырысатынын түсіне бастайды, мұндай өтініштер де көп.
- Психологқа қашан бару керек?
- Эмоционалды күйіп кету кезінде сізді ештеңе қуантпайды немесе бәрі сізді тітіркендіреді. Өзіңізбен байланыс үзілгенде, жаралар бірінен соң бірі пайда болады. Коммуникациялар бұзылып, адам қоршаған ортамен апатты түрде сәйкес келмегенде немесе керісінше болса, ол өзін деструктивті қарым-қатынастарға қажетсіз түрде араласады және тұзаққа түсу сезімін тудырады.
- Жақсы психологты қалай тануға болады?
- Жақсы базалық кәсіптік білім, оның ішінде нейробиология, нейрофизиология, генетика, патопсихология және басқа да көптеген ғылымдар бойынша міндетті білім. Бұл әдетте университеттік білім. Сіз 4-6 айда психолог бола алмайсыз; Сіз кейбір әдістерді үйрене отырып, психиканың механизмдері туралы түсініксіз адамның санасыздығына ене алмайсыз.
– Қазір родология, тағамдық медицина, сюцай сияқты салалар бар. Мұның психологияға қатысы бар ма және ол неге сонша қымбат?
- Бұл бағыттар менің әлем бейнесіне сәйкес келмейді; Қазіргі нейробиологияға бағытталған психолог ретінде мен олардың әлсіз жақтарын көремін. Бірақ егер олар бар болса, онда олар да біреуге қажет болуы мүмкін. Неге сонша қымбат? Мүмкін, ертең олардың орнын басқа сәнді тәжірибелер басып, сұранысқа ие болмай қалуы мүмкін.
