Высота Сауркина яра предположительно 58 метров, это приблизительные данные, так как точно измерить почти отвесный яр не представляется возможным. Уникальный памятник природы открывает восхитительные виды. Здесь река причудливо изгибается, образуя водную петлю вокруг небольшого островка. В отвесных стенах крутоярья гнездятся стрижи и ласточки. Если смотреть на него с Урала, он предстает во всей красе поверх зеленых лесов, и после поворота взору предстает поистине величественное зрелище. На выступах заросли дубов и берез, у подножия раскинулся пышный ковер папоротника, на верху уникальное пестрое разнотравье. Подобная растительность абсолютно нетипична для нашей степной, полупустынной местности. Создается впечатление будто попал в совершенно другую климатическую зону, как будто прошел через какой-то портал. Такой уникальный ландшафт обусловлен тем, что на Сауркином яру свой веками сложившийся микроклимат, здесь несколько крупных балок, ручьи и маленькие родники, поэтому влажность на яру высокая. Более научно сложившуюся экосистему можно объяснить тем, что реликтовые дубы, растущие в заказнике «Дубрава», являются естественными насосами, способными брать воду глубоко из-под земли, таким образом, притягивая влагу ближе к поверхности почвы.
Впрочем, удивительного и необъяснимого с точки зрения науки на яру немало. Только здесь в ЗКО реликтовая дубрава и роща танцующих берез, также масса краснокнижных растений и насекомых. Природный заказник «Дубрава» занимает почти шесть гектаров леса, здесь произрастает лещина, это единственное в нашей области место, где растет лесной орех. У подножия гигантских исполинов пышные заросли папоротника, который очень редко встречается в дикой природе нашего региона. А пропитавшие воздух ароматы пижмы, шалфея, чабреца позволяют уверенно назвать эти места кладезем лекарственных растений, настоящей лесной аптекой. Многие предания гласят о великой силе дуба, да и современная медицина сейчас уже не отрицает целебных свойств могучих исполинов. Поэтому многие страждущие посещают эти удивительные места в надежде исцелится. То ли действительно благодаря сакральности данного места, обладающего определенной силой, то ли благодаря тому, что человек искренне верит в возможности природы. Случаи исцеления после посещения дубравы, по словам местных жителей, действительно происходили.
В целом ландшафт напоминает сюжет из сказочного фильма и невольно возникают мысли, что на одном из дубов увидим ученого кота на цепи, на следующей опушке стоит избушка на курьих ножках, а над могучими кронами пролетит баба яга в своей ступе. Среди местных жителей много баек и рассказов, о том, что в этих местах обитают свои духи леса, очевидцы якобы видели какое-то свечение и странные звуки. С научной точки зрения странные свечения, которые видели очевидцы, возможно происходят вследствие того, что яр является верхушкой соляного купола, находящегося на линии тектонического разлома, тянущегося от Уральских гор к Каспию. И под воздействием тектонических толчков, вспышек на Солнце и даже лунных колебаний он испускает электромагнитные потоки, которые люди видят, как светящиеся шары. Но это только версия, научных исследований уникального природного комплекса не проводилось. Неизвестно насколько все эти байки обоснованы, но ощущение таинственности не покидает отважившихся посетить это место еще долгое время.
Березы здесь танцуют
Кроме дубов Сауркин яр знаменит своей березовой рощей. Мало того, что удивляет сам факт наличия здесь берез, все они имеют странную форму. Стволы их изогнуты в разные стороны, причем как у молодых, так и у старых деревьев. Называют их по-разному, кому-то больше нравится «Роща танцующих берез», другие же предпочитают название «пьяные березы». Под влиянием каких факторов березы принимают столь причудливую формы до сих пор неизвестно, но это только прибавляет загадочности данному месту.
Недалеко от Сауркина яра есть место под названием Змеиная гора. Говорят, что ранней весной, когда только-только сходит снег, змеи, которых здесь множество, выползают на эту гору греться, здесь же откладывают яйца и выводят потомство. По словам краеведов и старожилов, раньше змей здесь обитало так много, что если смотреть на Змеиную гору в весеннее время, то она казалась живой из-за множества чешуйчатых пресмыкающихся. Из-за чего место и получило такое название, в целом же сама гора выглядит неприветливо и в отличии от Дубравы и рощи танцующих берез впечатление оставляет не самое приятное. От того и желающих посетить змеиную гору немного.
Белый лоб, младший брат Сауркина яра
Еще один яр, расположенный рядом с Сауркиным, - Белый Лоб. Он также очень высок, хотя и не дотягивает до Сауркина, его высота около 28 метров. Белый Лоб практически полностью состоит из известняка, отчего и получил свое название, и, так же как Сауркин яр, служит пристанищем для множества ласточек и стрижей, которые устраивают свои гнезда в маленьких пещер
Дед Саур и его яблони
Свое название Сауркин яр получил в честь жившего в те времена деда Саура. По дошедшим до наших дней сведениям, человек по имени Саур пришел в этот край и это место так ему понравилось, что он решил обосноваться здесь. По преданиям Саур был очень добрым и образованным, обладал многими знаниями в медицине, строительстве, агротехнике. Никто не знал откуда пришел этот человек и кто он такой. Он стал сажать яблоневые сады и организовал переправу через Урал в этом месте. Казаки, которые в те времена проживали по берегам Урала, часто этой переправой пользовались, стали наведываться к Сауру в гости и прозвали это место именем хозяина - Сауркин яр, Сауркин перекат. К хорошему человеку стали тянуться другие люди, он с радостью делился знаниями с каждым приходящим за советом и через какое-то время здесь даже образовалось небольшое поселение. По преданиям после смерти деда Саура поселение распалось, но его яблоневые сады еще долгое время плодоносили и яблоки в них были удивительно вкусные.
Воровская и Бобровая балки
Кроме березовой рощи и дубравы в комплексе Сауркина яра есть две балки. Одна из них - Воровская. По воспоминаниям старожилов название свое балка получила из-за того, что по ней возили ворованный лес, так как в то время рубить его строго запрещалось. По другим преданиям здесь собирались разные темные личности, делили награбленное и скрывались от властей. Какие из старых преданий соответствуют действительности, сейчас уже выяснить невозможно, но старые названия так и остались. Воровская балка, заросшая реликтовым папоротником, плавно переходит в Бобровую. Здесь, как можно понять из названия, царствуют бобры. По дну ее течет ручей, на котором животные строят свои плотины, регулируя его направление. Эти удивительные животные не внесены в Красную книгу и охотники ставят на них капканы.
Змеиная гора
Какие из старых преданий соответствуют действительности, сейчас уже выяснить невозможно, но старые названия так и остались. Воровская балка, заросшая реликтовым папоротником, плавно переходит в Бобровую. Здесь, как можно понять из названия, царствуют бобры.
Фото: Гордей Трищенков
@gordeyphoto
Жайықтың киелі жерлері – Сауркин Яр
Батыс Қазақстан облысында қызықты тарихи орындар мен табиғат ескерткіштері көп. Табиғаттың осындай ғажайып туындыларының бірі – Батыс Қазақстанның ең биік нүктесі – Сауркин Яр. Аңызда айтылғандай, иыр өз атауын сол аймақта өмір сүрген аты аңызға айналған тұлға Сауыр атаның құрметіне алған.
Сауркин Яр биіктігі 58 метрді құрайды; бұл шамамен алынған деректер, өйткені тік дерлік ярды дәл өлшеу мүмкін емес. Бұл бірегей табиғи ескерткіш таңғажайып көріністерді ұсынады. Мұнда өзен біртүрлі иіліп, шағын аралдың айналасында су ілмегін құрайды. Жүйрік пен қарлығаш тік таудың тік қабырғаларына ұя салады. Оралдан қарасаңыз, жасыл ормандардың үстінде өзінің барлық сән-салтанатымен көрінеді, ал бұрылғаннан кейін шынымен де керемет көрініс пайда болады. On the ledges there are thickets of oaks and birches, at the foot there is a lush carpet of ferns, and at the top there is a unique variegated herb. Мұндай өсімдіктер біздің далалық, шөлейт аймаққа мүлдем тән емес. Сіз мүлде басқа климаттық белдеуде болған сияқтысыз, әлдебір порталдан өткендейсіз. Бұл бірегей ландшафт Сауркин Ярдың ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік микроклиматының болуымен байланысты; бірнеше үлкен сайлар, бұлақтар мен шағын бұлақтар бар, сондықтан Ярдағы ылғалдылық жоғары. A more scientifically established ecosystem can be explained by the fact that the relict oaks growing in the Dubrava reserve are natural pumps capable of taking water deep from underground, thus attracting moisture closer to the soil surface.
Алайда, сайда ғылым тұрғысынан таң қалдыратын, түсініксіз жайттар көп. Only here in West Kazakhstan region there is a relict oak forest and a grove of dancing birches, as well as a lot of Red Book plants and insects. Дубрава қорығы алты гектарға жуық орманды алып жатыр; мұнда фундук өседі; бұл біздің өңірдегі жаңғақ өсетін жалғыз жер. Алып алыптардың етегінде өлкеміздің жабайы табиғатында өте сирек кездесетін шұрайлы папоротниктер бар. And the aromas of tansy, sage, and thyme permeating the air allow us to confidently call these places a storehouse of medicinal plants, a real forest pharmacy. Көптеген аңыздар еменнің ұлы күші туралы айтады, ал қазіргі заманғы медицина енді құдіретті алыптардың емдік қасиеттерін жоққа шығармайды. Сондықтан көптеген зардап шегушілер емделемін деген үмітпен осы таңғажайып жерлерге барады. Either really due to the sacredness of this place, which has a certain power, or due to the fact that a person sincerely believes in the possibilities of nature. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, емен тоғайына барғаннан кейін сауығып кету жағдайлары болған.
In general, the landscape resembles a plot from a fairy-tale film and thoughts involuntarily arise that on one of the oak trees we will see a learned cat on a chain, on the next edge there is a hut on chicken legs, and Baba Yaga will fly over the mighty crowns in her mortar. Жергілікті тұрғындар арасында бұл жерлер өздерінің орман рухтарының мекені екендігі туралы көптеген ертегілер мен әңгімелер бар; куәгерлер қандай да бір жарқыл мен оғаш дыбыстарды көрген. From a scientific point of view, the strange glows that eyewitnesses saw may be due to the fact that the ravine is the top of a salt dome located on a tectonic fault line stretching from the Ural Mountains to the Caspian Sea. And under the influence of tectonic shocks, solar flares and even lunar vibrations, it emits electromagnetic flows, which people see as luminous balls. Бірақ бұл тек нұсқа; бірегей табиғи кешеннің ғылыми зерттеулері жүргізілмеген. It is unknown to what extent all these stories are substantiated, but the feeling of mystery does not leave those who dare to visit this place for a long time.
Мұнда қайыңдар билеп жатыр
Сауркин Яр емен ағаштарынан басқа қайың тоғайымен танымал. Мұнда қайыңдардың болуының өзі таң қалдырмайды, олардың барлығының да біртүрлі пішіні бар. Олардың діңдері жас және кәрі ағаштарда әртүрлі бағытта иілген. Оларды басқаша атайды, кейбіреулері «Билеуші қайыңдар тоғайын», ал басқалары «Мас қайыңдар» атауын қалайды. Қайың ағаштары қандай факторлардың әсерінен осындай оғаш пішіндерге ие болатыны әлі белгісіз, бірақ бұл бұл жердің құпиясын арттырады.
Сауркин Ярдан алыс емес жерде Жылан тауы деген жер бар. Ерте көктемде, қар енді ғана еріген кезде, мұнда көп кездесетін жыландар осы тауға жорғалап шығып, осында жұмыртқалап, ұрпақтарын шығарады дейді. Өлкетанушылар мен қарттардың айтуынша, бұрын бұл жерде жыландардың көп болғаны сонша, көктемде Жылан тауына қарасаңыз, қабыршақты бауырымен жорғалаушылардың көптігінен ол тірі болып көрінетін. Сондықтан бұл жер өз атауын алды, бірақ тұтастай алғанда таудың өзі қолайсыз болып көрінеді және Дубрава мен билейтін қайың тоғайынан айырмашылығы, ең жағымды әсер қалдырмайды. Сондықтан жылан тауға барғысы келетіндер аз.
Ақ маңдайлы, Сауркин Ярдың інісі
Сәуіркіннің жанында орналасқан тағы бір сай – Ақ маңдай. Ол да өте биік, Сауркинге жетпесе де, биіктігі 28 метрдей. White Lob толығымен дерлік әктастан тұрады, сондықтан ол өз атауын алды және Сауркин Яр сияқты кішкентай үңгірлерге ұя салатын көптеген қарлығаштар мен қарлығаштардың баспанасы ретінде қызмет етеді.
Саур ата және оның алма ағаштары
Сауркин Яр өз есімін сол кезде өмір сүрген Саурдың атасының құрметіне алды. Біздің күндерімізге жеткен мәліметтерге қарағанда, осы өңірге Сауыр есімді адам келіп, бұл жерді ұнатқаны сонша, осында қоныстануға бел буған. Аңыз бойынша, Сауыр өте мейірімді және білімді болған, медицинадан, құрылыстан, ауылшаруашылық техникасынан көп білім алған. Бұл адамның қайдан келгенін, кім екенін ешкім білмеді. Ол алма бағын егуді қолға алып, осы жерде Жайық арқылы өткел ұйымдастырды. Ол кезде Жайықтың жағасын мекендеген, осы өткелді жиі пайдаланатын казактар Саурға келе бастады және бұл жерді иесі - Сауркин Яр, Сауркин Ролл деп атады. Басқа адамдар жақсы адамға қарай бастады, ол өз білімін кеңеске келгендердің барлығына қуана бөлісті, біраз уақыттан кейін бұл жерде шағын елді мекен де пайда болды. Аңыз бойынша, Сауыр атасы қайтыс болғаннан кейін елді мекен ыдырап кетті, бірақ оның алма бақтары ұзақ уақыт жеміс берді және ондағы алмалар таң қалдырарлықтай дәмді болды.
Воровская және Бобровая арқалықтары
Сауркин Яр кешенінде қайың мен емен тоғайынан басқа екі арқалық бар. Солардың бірі – Воровская. Көне адамдардың естеліктеріне қарағанда, бұл жыраның аты оның бойынан ұрланған ағаштар тасымалданғандықтан аталып кеткен, өйткені ол кезде оны кесуге қатаң тыйым салынған. Басқа да аңыздарға сүйенсек, мұнда түрлі қара кісілер жиналып, олжаны бөлісіп, биліктен жасырынған. Бұрынғы аңыздардың қайсысы рас екенін анықтау қазір мүмкін емес, бірақ ескі атаулар қалды. Реликті папоротник өскен Воровская Балка тегіс Боброваяға айналады. Мұнда аты айтып тұрғандай құндыздар билік жүргізеді. Оның түбімен ағын ағып жатыр, оған жануарлар бөгеттерін салып, оның бағытын реттейді. Бұл таңғажайып жануарлар Қызыл кітапқа енбеген және аңшылар оларға тұзақ қояды.
Жылан тауы
Бұрынғы аңыздардың қайсысы рас екенін анықтау қазір мүмкін емес, бірақ ескі атаулар қалды. Реликті папоротник өскен Воровская Балка тегіс Боброваяға айналады. Мұнда аты айтып тұрғандай құндыздар билік жүргізеді.
Фото: Гордей Трищенков
@gordeyphoto
