Городская среда • FRESH CITY •

Сакральные места Приуралья

В этой рубрике мы продолжаем знакомить наших читателей с сакральными местами нашей области и архитектурными памятниками, имеющими историческую ценность.

Автор:
Сакральные места Приуралья

Красная мечеть, которую по старинке называют татарской, так как она была возведена в Татарской слободе - уникальный памятник исламского зодчества по праву считается одной из самых старейших мечетей не только Уральска, но и Казахстана, сохранившийся до наших дней.

Годы построения мечети в разных источниках указаны 1871-1875г., но некоторые ученые считают, что мечеть возможно была построена еще раньше в 1835 г. Известный архитектор, исследователь и краевед Руслан Вафеев в одной из своих книг написал, о том, что в те годы в Уральске начали прибывать татары из Заказанья и других местностей. Они обосновались в новой татарской слободе и, соответственно, их локальная религиозная община сформировалась вокруг Красной мечети. Считается, что это было первое исламское культовое сооружение в Уральске, построенное из кирпича.

В своих трудах известный ученый и путешественник того времени П.С.Паллас описывает, что в то время в Уральске была еще деревянная мечеть Белая, названная так за беленые известкой стены. Белая мечеть считалась соборной. Упоминания о Белой мечети, также есть в книге Руслана Вафеева, он пишет, что Белая мечеть неоднократно восстанавливалась после городских пожаров. В трудах уральского журналиста Н.Ф. Савичева встречается упоминание о еще одной деревянной мечети, которая располагалась недалеко от Ханской рощи, названной так в честь знакового исторического события. В 1825 году был поднят на белой кошме правитель Букеевской Орды хан Жангир, выдающийся политик и прогрессивный деятель своего времени. К сожалению, обе деревянные мечети не сохранились до нашего времени.

Красная мечеть стала культурным и духовным центром татарской жизни в Уральске. В медресе при мечети учился великий татарский поэт Габдулла Тукай, прославленный классик мировой и татарской литературы, занимающий важное место в плеяде талантов Приуралья. В газете «Уральский листок» за 1895 год, отмечено, что Красная соборная мечеть была способна вместить до 440 человек, а в дни крупных мусульманских праздников к мечети на молитву приезжали из окрестных селений. В советское время Красную мечеть не миновала судьба многих уральских храмов и других религиозных сооружений. В 20-х годах прошлого столетия советская власть закрыла мечеть. Позже здание Красной мечети было решено сделать типовым сооружением, и красавица-мечеть,

радовавшая взоры уральцев, лишилась своего минарета, а красные стены, за которые этот памятник исламского зодчества получил свое наименование, покрасили в неприглядный серый цвет, с годами он стал еще более серым от пыли. В 1936 году в мечети разместили дом инвалидов, в 60-х годах - ремесленное училище. А спустя еще десять лет в этом сакральном месте расположили студенческое общежитие, что привело к полному обветшанию здания. В 80-х годах, здание мечети все-таки признали памятником архитектуры и взяли под охрану государства, но центральное помещение было завалено мусором, а стены уже рушились, превращаясь в руины. Очевидцы тех событий свидетельствуют о том, что даже находиться рядом с разрушающимся зданием было опасно для жизни настолько и его даже предлагалось снести. Краевед Галина Гурьева пишет, что в то время определить, не просто ли это заброшенное здание, а культовое сооружение, можно было только по необычному расположению мечети, чей остов, ориентированный на юг, делил город по диагонали. К счастью, уникальный памятник архитектуры был спасен, благодаря участию неравнодушных горожан. Восстановление мечети началось в 2000-х годах.

Предприниматель и меценат Ришат Увалиевич Хайруллин вместе со своими единомышленниками взялся восстанавливать Красную мечеть. Работа велась почти год. В благом деле восстановления памятника исламского зодчества принимали участие люди разных национальностей и вероисповедания. В те же годы в татарской слободе был восстановлен дом Мутыгуллы Тухватуллина, в здании которого сейчас расположен мемориальный музей Габдуллы Тукая, позже на спонсорские средства был отреставрирован дом купца Галиаскара Усманова, где Тукай провел годы детства в Уральске.

В 2006 году Красная мечеть была возвращена верующим, в ее открытии участвовал Верховный муфтий Казахстана Абсаттар Багисбаевич Дербисали В 2013 году в Уральске праздновался невиданный по своим масштабам праздник Сабантуй. Его посетил Президент Татарстана Р. Минниханов, который также совершил намаз в Красной мечети. Сейчас Красная мечеть по-прежнему радует взоры уральцев своим весьма точно воссозданным историческим обликом, словно и не коснулись ее разрушения и атеистический режим. Здесь совершаются религиозные обряды, проводятся бракосочетания по мусульманским традициям. Ее посещают не только татары, но и представители других национальностей, исповедующие ислам.

Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья
Сакральные места Приуралья

Оралдың киелі жерлері

Бұл бөлімде оқырмандарымызды өңіріміздің киелі жерлерімен, тарихи құндылығы бар сәулет ескерткіштерімен таныстыруды жалғастырамыз.

Татар елді мекенінде бой көтергеннен бері дәстүрлі түрде татар мешіті деп аталатын Қызыл мешіт Оралдағы ғана емес, Қазақстандағы ең көне мешіттердің бірі болып саналатын, бүгінгі күнге дейін заңды түрде сақталған ислам сәулет өнерінің бірегей ескерткіші болып табылады.

Әртүрлі деректерде мешіттің салынған жылдары 1871-1875 жылдар деп көрсетілген, бірақ кейбір ғалымдар мешіт 1835 жылы салынған болуы мүмкін деп есептейді.Әйгілі сәулетші, зерттеуші, өлкетанушы Руслан Вафеев сол жылдары Оралға Заказания мен басқа да аймақтардан татарлар келе бастағанын өз кітаптарының бірінде жазған. Олар жаңа татар қонысына қоныстанды және сәйкесінше олардың жергілікті діни қауымы Қызыл мешіт төңірегінде құрылды. Бұл Оралдағы кірпіштен салынған алғашқы исламдық діни ғимарат болған деген болжам бар.

Өз еңбектерінде сол кездегі атақты ғалым-саяхатшы П.С. Паллас сол кезде Оралда ағаштан жасалған Ақ мешіттің де болғанын, оның қабырғалары әктелгендіктен осылай аталғанын сипаттайды. Ақ мешіт собор болып саналды. Сондай-ақ Руслан Вафеевтің кітабында Ақ мешіт туралы айтылған; ол қаладағы өрттерден кейін Ақ мешіт бірнеше рет қалпына келтірілгенін жазады. Жайық журналисінің еңбектерінде Н.Ф. Савичев маңызды тарихи оқиғаның атымен аталған Хан тоғайының жанында орналасқан тағы бір ағаш мешіті туралы айтылады. 1825 жылы Бөкей Ордасының билеушісі, өз заманының көрнекті саясаткері, озық ойлы қайраткері хан Жәңгір ақ киізге көтерілді. Өкінішке орай, ағаштан жасалған екі мешіт те бүгінгі күнге дейін сақталмаған.

Қызыл мешіт Оралдағы татар өмірінің мәдени-рухани орталығына айналды. Мешіт жанындағы медреседе Жайық бойындағы таланттар галактикасында маңызды орын алатын әлемдік және татар әдебиетінің әйгілі классигі, татардың ұлы ақыны Ғабдолла Туқай білім алған. 1895 жылғы «Жайық парақшасы» газетінде Қызыл собор мешіті 440 адамға дейін сияды, ал мұсылмандардың үлкен мерекелерінде жақын маңдағы ауылдардан адамдар мешітке құлшылық етуге келетіні атап өтілген. Кеңес дәуірінде Қызыл мешіт көптеген Орал шіркеулері мен басқа да діни ғимараттар сияқты тағдырға ұшырады. Өткен ғасырдың 20-жылдарында Кеңес үкіметі мешітті жауып тастады. Кейінірек Қызыл мешіт ғимаратын типтік құрылымға айналдыру туралы шешім қабылданып, әдемі мешіт,

Орал халқының көзін қуантқан, мұнарасынан айырылып, ислам сәулет өнерінің бұл ескерткіші өз атауын алған қызыл қабырғалар сұрғылт сұр түске боялған; жылдар өте шаңнан одан да сұрлана түсті. 1936 жылы мешітте мүгедектер үйі, ал 60-жылдары кәсіптік-техникалық училище орналасқан. Ал он жылдан кейін бұл киелі жерде студенттер жатақханасы орналасып, ғимараттың әбден тозуына әкеліп соқты. 80-жылдары мешіт ғимараты сәулет ескерткіші ретінде танылып, мемлекет қорғауына алынды, бірақ орталық бөлме қоқысқа толып, қабырғалары құлап, қирандыға айналды. Оқиғаның куәгерлері құлаған ғимараттың жанында тұрудың өзі өмірге қауіп төндіретінін, тіпті оны бұзу туралы ұсыныс жасалғанын айтады. Өлкетанушы Галина Гурьева сол кезде бұл жай ғана қараусыз қалған ғимарат емес, діни ғимарат болғанын тек оңтүстікке бағытталған қаңқасы қаланы қиғаш етіп бөліп тұрған мешіттің ерекше орналасуы арқылы ғана анықтауға болатынын жазады. Бір қуанарлығы, бірегей сәулет ескерткіші мүдделі азаматтардың атсалысуының арқасында аман қалды. Мешітті қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылдары басталды.

Кәсіпкер, меценат Ришат Увалиұлы Хайруллин пікірлестерімен бірге Қызыл мешітті қалпына келтіруді қолға алды. Жұмыс бір жылға жуық уақытты алды. Ислам сәулет өнерінің ескерткішін қалпына келтірудегі игі іске түрлі ұлт пен дін өкілдері атсалысты. Сол жылдары татар елді мекенінде Мұтығолла Тухватуллиннің үйі қалпына келтірілді, оның ғимаратында қазір Ғабдолла Туқайдың мемориалдық мұражайы орналасқан; кейін демеушілік қаражатқа Тұқайдың балалық шағы Оралда өткен көпес Ғалиасқар Усмановтың үйі қалпына келтірілді.

2006 жылы Қызыл мешіт діндарларға қайтарылды; Оның ашылуына ҚМДБ-ның Бас мүфтиі Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі қатысты. 2013 жылы Оралда бұрын-соңды болмаған Сабантой мерекесі аталып өтілді. Оған Татарстан Президенті Р.Минниханов келіп, Қызыл мешітте намаз оқыды. Қазір Қызыл мешіт өзінің қирауы мен атеистік режимнің әсерін тигізбегендей, өте дәл жаңғыртылған тарихи келбетімен оралдықтардың көзін қуантып келеді. Мұнда діни рәсімдер жасалып, мұсылмандық дәстүр бойынша неке қиылады. Оған тек татарлар ғана емес, ислам дінін ұстанатын өзге ұлт өкілдері де келеді.