Символ степи: как научиться жить с сайгаками Опыт развитых стран
Разрешение на отстрел и отлов сайгаков было воспринято казахстанским обществом неоднозначно. Кто-то решил, что животные вредят сельскому хозяйству, а кто-то выступил в защиту эндемиков степей Центральной Азии. В сети даже появилась петиция с требованием отменить это решение. Активисты призывают к бескровному решению проблемы. FRESH CITY на опыте развитых стран выяснили, как цивилизация может сосуществовать с дикой природой.
Автор: Редакция Fresh City
Отстрел и отлов
Во время брифинга 16 октября глава Минэкологии Ерлан Нысанбаев заявил, что для уменьшения числа сайгаков в Казахстане будут использовать не только метод отлова животных, но и отстрел. Хотя ещё в сентябре в ведомстве утверждали, что отстрел не планируется, так как это не рекомендуется учёными.
Изначально речь шла об отлове и забое на мясокомбинатах с последующей реализацией мяса на рынке. Министр экологии отчитался, что таким образом уже отловили 90 особей.
«В соответствии с биологическим обоснованием рекомендовано два вида регулирования численности. Первый - коралевый метод: устанавливаются сети. Это мероприятие обычно проводится днём. Второй - отстрел в ночное время. Мы пошли по первому пути, но из-за погодных условий, - надо ездить и как домашних направлять в определенную сторону, - из-за отсутствия эффективной возможности использования транспорта мы запланировали второй метод. Поэтому два метода будут использованы, и мы сейчас будем, как уже озвучили, делать акцент на коралевом методе», - заявил Ерлан Нысанбаев.
Он также отметил, что от своих планов Минэкологии не отказывается:
«На сегодняшний день численность сайгаков превысила исторические показатели. Это произошло ввиду отсутствия естественных регуляторов, таких как волки. Раньше джут и засуха приводили к тому, что пастбища ухудшались, не было кормов. Кроме того, были болезни. Раз сегодня мы говорим, что мы перешли ту критическую точку, когда была опасность потери популяции, - сегодня она разрослась так, что наносит урон сельскому хозяйству. Мы говорим об ущербе на более чем 12 млрд тенге».
Уничтожению подлежат 337 тыс сайгаков.
Символ степи: как научиться жить с сайгаками Опыт развитых стран
Естественное регулирование
Любое вмешательство человека в популяцию диких животных приводит к искусственному отбору и непоправимому урону генофонда. В отличие от хищников люди не уничтожают слабых или больных особей, а исходят из удобства и незначительных факторов, вроде погодных условий, о которых говорил Ерлан Нысанбаев.
В дикой природе выживает сильная особь, которая в силах убежать от хищников, в последующем оставит потомство с такими же сильными генами. Но быстрые ноги не спасут сайгака от пули или машины загонщика. Поэтому популяция может потерять перспективных особей и наоборот, пополниться слабыми, которым просто повезло не добежать до места засады.
Естественное регулирование популяции сайгаков возможно благодаря волкам - главным хищникам степи. Но в свое время отстрел этих животных поставил их на грань выживания. Можно сказать, что Минэкологии уже провалило одну «миссию» по регулированию диких животных. Стоит ли доверять этим жестоким методам вновь?
Всего за 8 лет с 2010 по 2018 год численность волков сократилась вдвое. В некоторых регионах Казахстана хищников истребили полностью. По данным 5-летней давности в Западно-Казахстанской области осталось всего 420 особей. Но при этом отстрел не останавливался, более того охотники за каждую голову получали 10-15 тысяч тенге.
Биолог Сергей Скляренко в интервью Informburo отмечал, что массовый отстрел волков наблюдался в 2005-2006 годах, когда в продаже появилось много снегоходов.
«Охота на снегоходе - это вообще не охота, хотя некоторые считают её азартной. Рисков для человека нет, кроме того, что он может перевернуться на снегоходе. На равнине, если нет пересечённой местности или леса, для волка - это верная погибель. Посудите сами, волк может бежать по снегу со скоростью 50 километров в час на рывке и так несколько минут. Он очень быстро выдыхается. А снегоход едет со скоростью 120 километров в час. Хороший снегоход - очень мощный транспорт, который не оставит шансов животному», - объясняет эксперт.
Вопрос, почему Минэкологии не пришло к логичному решению объединить восстановление популяции волков и регулирование численности сайгаков, остаётся открытым. Хотя в мире был похожий наглядный случай.
История волков в Йеллоустоне известна каждому фанату NatGeoWild. После полного истребления серых волков в 1926 году в национальном парке резко начала расти популяция лосей. В течение следующих лет учёные констатировали: «Ареал был в плачевном состоянии, когда мы впервые увидели его, и с тех пор его ухудшение прогрессирует». Копытные истребляли растения, что приводило к эрозии почвы и наносило урон лесам. На протяжении 30 лет сотрудники парка отстреливали и отлавливали лосей, но экологическая ситуация не улучшалась.
Все изменилось, когда в 1995 году в Йеллоустоун поместили 14 волков, отловленных в другой местности. По мере роста популяции хищников сокращалась численность лосей. Постепенно стали восстанавливаться лиственные леса, которые не могли разрастаться из-за того, что копытные съедали молодую поросль. Благодаря новым деревьям расширилась зона обитания бобров, а из-за вытеснения крупными хищниками койотов, возобновилась численность лисиц. Таким образом, удалось восстановить естественный баланс.
Конкуренция за территорию
Главные претензии к сайгакам исходят от фермеров, которые недовольны тем, что животные заходят на их пастбища. Якобы дикие животные лишают пропитания домашний скот. Чтобы понять так ли это, стоит обратиться к статистике.
В 1990 году численность поголовья КРС в Казахстане составляла 9,8 млн, в 2023 году только 8,4 млн. При этом максимальная численность сайгаков в 1990-х годах была 976 тыс. особей. Сегодня Минэкологии утверждает, что их число достигло 1,9 млн. Настораживает тот факт, что во время пандемии учёт не вёлся, а в 2019 году их популяция составляла всего 334 тысячи. Могли ли животные так быстро размножиться, и нет ли здесь места завышению статистики? И, что немаловажно, действительно ли домашние и дикие животные не могут поместиться на территории 9-ой по площади страны мира?
Обратимся к странам с дефицитом свободной территории и огромными популяциями диких животных. Например, Италия. Здесь по данным 2022 года обитает 2,3 млн диких кабанов, несколько тысяч из них разгуливают прямо по улицам Рима. Хотя площадь страны едва превышает 300 тыс квадратных километров (две площади Западно-Казахстанской области), это не мешает местным фермерам держать порядка 8,6 млн голов КРС. Не стоит забывать о том, что численность Италии превышает 60 млн человек, это одно из густонаселённых европейских государств. Несмотря на то, что и фермеры, и автолюбители не в восторге от разгуливающих вдоль дорог кабанов, итальянская партия «зеленых» активно отстаивает права животных. Власти дали разрешение на отстрел лесных жителей, если это необходимо для предотвращения аварий на автострадах. Это зоозащитники назвали «подачкой для охотничьего лобби», а также уличили чиновников в нарушении конституции и правил охраны природы Евросоюза. По словам лидера «зеленых» Анджело Бонелли, они намерены оспорить поправку.
Дикие кабаны могут представлять реальную угрозу для человека, имеются даже факты нападения. Но пока не выработано оптимальное решение, итальянцы не спешат браться за ружья.
Символ степи: как научиться жить с сайгаками Опыт развитых стран
Надежда на спасение
В ответ на решение Минэкологии активисты запустили петицию за отмену отстрела и отлова сайгаков.
Автор петиции Анаргуль Амирова считает, что истинная цель регулирования численности сайги - это рога животных, которые стоят немалых денег на чёрном рынке. По её словам, вместо отстрела животных следует возместить ущерб фермерам, передает Mgorod.kz.
«Сайгаки дважды пережили трагедию - во время джута и после взрыва «Протона», когда степь была отравлена. Тогда президент подписал указ об их защите. Они находятся на грани вымирания. Сайгак - это сакральное животное казахского народа. Есть природа, которая сама регулирует процесс. Я рада, что сайгаков много. Хотя откуда эта цифра в два миллиона? Кто даст гарантии, что завтра опять не случится стихийное бедствие, и они вновь не начнут вымирать? После нас тоже поколение будет, что мы им скажем? Я задала вопрос министерству экологии: что вы будете делать после того, как продадите последнюю каплю нефти и убьёте последнюю сайгу?» - говорит Анаргуль Амирова.
Если вы тоже хотите спасти степную антилопу, подпишите петицию на сайте Avaaz.org. Найти ее можно по названию «Отмена убийства сайгаков».
Дала символы: ақбөкенмен өмір сүруді үйрену Дамыған елдердің тәжірибесі
Ақбөкендерді атуға және аулауға рұқсатты қазақ қоғамы екіұшты қабылдады. Кейбіреулер мал ауыл шаруашылығына зиян келтіреді деп шешсе, басқалары Орта Азия далаларының эндемик жануарларын қорғау үшін шықты. Тіпті желіде бұл шешімді өзгертуді талап еткен петиция да болды. Белсенділер мәселені қантөгіссіз шешуге шақыруда. FRESH CITY өркениет жабайы табиғатпен қалай қатар өмір сүретінін білу үшін дамыған елдердің тәжірибесін пайдаланды.
Ату және ұстау
16 қазанда өткен брифингте Экология министрлігінің басшысы Ерлан Нысанбаев Қазақстандағы киіктердің санын азайту үшін олар жануарларды аулау әдісін ғана емес, ату әдісін де қолданатынын айтты. Қыркүйек айында департамент түсірілім жоспарланбағанын мәлімдегенімен, ғалымдар мұны ұсынбаған.
Бастапқыда ет комбинаттарында аулау және сою, кейіннен етті нарыққа шығару туралы болды. Экология министрі осылайша 90 адамның ұсталғанын хабарлады.
"Биологиялық негіздемеге сәйкес, популяцияны бақылаудың екі түрі ұсынылады. Біріншісі - қора әдісі: торлар орнатылады. Бұл шара әдетте күндізгі уақытта өткізіледі. Екіншісі - түнде түсіру. Біз бірінші бағытты таңдадық, бірақ ауа-райына байланысты - көлікпен жүру керек және отбасымызды белгілі бір бағытқа қалай бағыттау керек - көлікті пайдаланудың тиімді мүмкіндігі болмағандықтан, біз екінші әдісті жоспарладық. әдіс», - деді Ерлан Нысанбаев.
Сондай-ақ ол Экология министрлігі өз жоспарларынан бас тартпайтынын атап өтті:
"Бүгінде киіктердің саны тарихи көрсеткіштерден асып түсті. Бұл қасқыр сияқты табиғи реттеушілердің жоқтығынан болды. Бұрын жұт пен қуаңшылық жайылымдардың нашарлауына және жем-шөптің тапшылығына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар, аурулар болды. Бүгіннен бастап біз популяцияның жоғалу қаупі төнген қиын кезеңнен өттік деп айтамыз. Ауыл шаруашылығына 12 миллиард теңгеден астам шығын туралы айтып отырмыз».
337 мың киік жойылуға жатады.
Табиғи реттеу
Жабайы жануарлар популяциясына адамның кез келген араласуы жасанды сұрыптауға және генофондтың орны толмас бұзылуына әкеледі. Жыртқыштардан айырмашылығы, адамдар әлсіз немесе ауру адамдарды жоймайды, бірақ Ерлан Нысанбаев айтқан ауа-райы сияқты ыңғайлылық пен шамалы факторларға байланысты.
Табиғатта жыртқыштардан қашып құтыла алатын және кейін бірдей күшті гендері бар ұрпақ қалдыратын күшті жеке адам аман қалады. Бірақ жылдам аяқтар ақбөкенді оқтан немесе ұрғыш машинадан құтқара алмайды. Демек, халық болашағынан үміт күттіретін тұлғалардан айырылып, керісінше, буксирленген жерге жете алмаған әлсіздермен толықтырылуы мүмкін.
Ақбөкен популяциясының табиғи реттелуі даланың негізгі жыртқыштары – қасқырлардың арқасында мүмкін болды. Бірақ бір кездері бұл жануарларды ату оларды тірі қалудың шегіне жеткізді. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі жабайы жануарларды реттеу бойынша бір «миссиясын» орындай алмады деп айта аламыз. Осы қатыгез әдістерге қайтадан сенуіміз керек пе?
2010 жылдан 2018 жылға дейінгі 8 жылдың ішінде қасқырдың саны екі есеге азайған. Қазақстанның кейбір аймақтарында жыртқыштар толығымен жойылды. Осыдан 5 жыл бұрынғы деректерге сүйенсек, Батыс Қазақстан облысында небәрі 420 адам қалған. Бірақ атыс тоқтаған жоқ; оның үстіне аңшылар әр бас үшін 10-15 мың теңгеден алған.
Биолог Сергей Скляренко Информбюроға берген сұхбатында қасқырларды жаппай ату 2005-2006 жылдары байқалғанын, ол кезде көптеген қарда жүретін көліктер сатылымға шыққанын атап өтті.
"Қарда жүретін көлікпен аң аулау мүлде аң аулау емес, бірақ оны кейбіреулер құмар ойыны деп санайды. Адамға қарда жүретін көлікте аударылып кетуінен басқа қауіп жоқ. Жазық жерде, ойлы-қырлы жер немесе орман болмаса, қасқыр үшін бұл өлім екені анық. Өзіңіз бағалаңыз, қасқыр қарды бірнеше сағатқа және 50 шақырым жылдамдықпен жүгіре алады. Бу өте жылдам қарда жүретін машина сағатына 120 шақырым жылдамдықпен жүреді.
Неліктен Экология министрлігі қасқыр популяциясын қалпына келтіру мен киіктердің санын реттеуді біріктіру туралы қисынды шешімге келмеді деген сұрақ ашық күйінде қалып отыр. Әлемде дәл осындай нақты жағдай болғанымен.
Йеллоустоундағы қасқырлардың тарихы әрбір NatGeoWild жанкүйерлеріне белгілі. 1926 жылы сұр қасқырлар толық жойылғаннан кейін ұлттық саябақта бұландардың саны күрт өсе бастады. Келесі жылдары ғалымдар: «Тіршілік ету ортасы біз оны алғаш көргенде аянышты жағдайда болды, содан бері оның нашарлауы барады», - деп мәлімдеді. Тұяқтылар өсімдіктерді жойып жіберді, бұл топырақ эрозиясына және ормандарды зақымдады. 30 жыл бойы саябақ қызметкерлері бұлан атып, аулағанымен, экологиялық жағдай жақсармаған.
1995 жылы басқа аумақта ұсталған 14 қасқыр Йеллоустоунға әкелінгенде бәрі өзгерді. Жыртқыштардың популяциясы көбейген сайын бұландардың саны азайды. Бірте-бірте тұяқтылар жас өркендерді жегендіктен өсе алмайтын жапырақты ормандар қалпына келтіріле бастады. Жаңа ағаштардың арқасында құндыздардың тіршілік ету ортасы кеңейіп, ірі жыртқыштардың қойттарды ығыстыруына байланысты түлкілердің саны қайта жанданды. Осылайша, табиғи тепе-теңдікті қалпына келтіру мүмкін болды.
Территория үшін бәсеке
Ақбөкендерге қатысты негізгі шағымдар малдың жайылымға түсуіне наразы фермерлерден. Айтуынша, жабайы аңдар малды азықтан айыруда. Бұл солай ма екенін түсіну үшін статистикаға жүгінген жөн.
1990 жылы Қазақстандағы ірі қара мал саны 9,8 миллион болса, 2023 жылы небәрі 8,4 миллионға жеткен. Сонымен қатар, 1990 жылдары киіктердің ең көп саны 976 мың дара болды. Бүгінде Экология министрлігі олардың саны 1,9 миллионға жеткенін алға тартады. Пандемия кезінде ешқандай есеп жүргізілмегені алаңдатады, ал 2019 жылы олардың саны небәрі 334 мың болды. Жануарлар соншалықты тез көбейе алар ма еді, бұл жерде статистиканы асыра бағалауға орын бар ма? Ал, ең бастысы, үй жануарлары мен жабайы жануарлардың әлемдегі 9-шы ел аумағына сыйып кетуі шынымен мүмкін емес пе?
Еркін территориясы жетіспейтін және жабайы жануарлардың көп популяциясы бар елдерге жүгінейік. Мысалы, Италия. 2022 жылғы мәліметтер бойынша мұнда 2,3 миллион жабайы қабан тұрады, олардың бірнеше мыңы Рим көшелерінде жүреді. Ел аумағы 300 мың шаршы шақырымнан (Батыс Қазақстан облысының екі ауданы) әрең асқанымен, бұл жергілікті шаруаларға 8,6 миллионға жуық ірі қара ұстауға кедергі емес. Италияның 60 миллионнан астам халқы бар және Еуропадағы ең тығыз қоныстанған елдердің бірі екенін ұмытпаңыз. Фермерлер де, көлік жүргізушілері де жабайы қабандардың жол бойымен жүруіне риза еместігіне қарамастан, итальяндық Жасылдар партиясы жануарлар құқығын белсенді түрде қорғайды. Билік тас жолдардағы апаттардың алдын алу үшін қажет болған жағдайда орман тұрғындарын атуға рұқсат берді. Жануарлардың құқықтарын қорғаушылар мұны «аңшылық лоббиге арналған шара» деп атады, сонымен қатар шенеуніктерді Еуропалық Одақтың конституциясы мен қоршаған ортаны қорғау ережелерін бұзды деп айыптады. Жасылдар көшбасшысы Анджело Бонеллидің айтуынша, олар түзетуге қарсылық білдіруге ниетті.
Жабайы қабандар адамдарға нақты қауіп төндіруі мүмкін; тіпті шабуыл жағдайлары бар. Бірақ оңтайлы шешім әзірленбейінше, итальяндықтар қару алуға асықпайды.
Құтқарылу үміті
Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің шешіміне жауап ретінде белсенділер киіктерді ату мен аулауды тоқтату туралы петиция бастады.
Петиция авторы Анаргүл Әмірова киіктердің санын реттеудегі шынайы мақсат – қара базарда қыруар қаржыға түсетін жануарлардың мүйізі деп есептейді. Оның айтуынша, малды атудың орнына шаруаларға келтірілген шығынды өтеу керек, деп хабарлайды Mgorod.kz.
"Ақбөкен екі рет қайғылы жағдайды бастан өткерді - жұт кезінде және Протон жарылысынан кейін, дала уланғанда. Содан кейін президент оларды қорғау туралы жарлыққа қол қойды. Олар жойылып кетудің алдында тұр. Ақбөкен - қазақ халқының киелі жануары. Процесті реттейтін табиғат бар. Бұл киіктердің көп болатынына қуаныштымын, бірақ ертең екі миллионның табиғи апаттың қайдан келетініне кім кепіл? Бұл қайталанбайды, ал бізден кейінгі ұрпақ болады, мен оларға Қоршаған ортаны қорғау министрлігінен сұрадым: соңғы тамшы мұнайды сатып, соңғы ақбөкенді өлтіргеннен кейін не істейсіз? – дейді Анаргүл Әмірова.
Егер сіз де дала бөкенін құтқарғыңыз келсе, Avaaz.org сайтындағы петицияға қол қойыңыз. Оны «Ақбөкендерді өлтіруді жою» деген тақырыппен табуға болады.
