Уральск: «Коррупция и АЭС несовместимы»
Если судить по высказываниям активистов и публикациям местных СМИ, уральцев больше всего волнует вопрос коррупции. Именно ее граждане считают несовместимым фактором со строительством такого высокотехнологичного объекта, как атомная электростанция.
«Не опасно ли в стране, где очень высокий уровень коррупции, строить такое высокотехнологическое сооружение. Мы дороги не можем нормальные построить. Вообще, на международном уровне нужно запрещать странам с высоким уровнем коррупции использовать такие высокие технологии. Что и как будем с коррупцией делать?» - прямо поставила вопрос представительница Гражданского Альянса ЗКО, экс-депутат Алия Салиева.
Действительно, Казахстан в очередной раз попал в список самых коррумпированных стран по итогам 2023 года, набрав 39 баллов из 100. Таким образом, наша страна занимает 92 место из 180 государств мира по уровню коррупции. Тем не менее авторы рейтинга Transparency International улучшили позицию Казахстана на три балла по сравнению с предыдущим годом. Эксперты отметили активизацию гражданского общества после январских событий и меры властей, направленные на возвращение незаконно полученных активов чиновниками за рубежом. И это лучший результат за всю историю наблюдения. А значит, позитивная динамика есть. «По соседству» с Казахстаном, в том же рейтинге Transparency International расположилась Аргентина с 37 баллами, причем ухудшившая свое положение по сравнению с 2022 годом. Однако в этой стране ещё в 1974 году ввели в эксплуатацию самую первую АЭС в Латинской Америке. АЭС Атуча вблизи Буэнос-Айреса - это два тяжеловодных энергоблока мощностью 357 и 745 МВт. Второй энергоблок вводили уже в современное время, в 2014 году произошло подключение к сети. Управляет АЭС местная компания Nucleoelectrica Argentina S.A., главным акционером которой является Министерство экономики Аргентины (79%). Были ли аварии на АЭС Атуча в коррумпированной Аргентине? Конечно, да. Только к экологическим катастрофам это, как ожидают противники атомной энергетики, не привело. В марте 2023 года в Аргентине вспыхнули лесные пожары, которые повредили большой участок ЛЭП. Это повлекло за собой сбой в работе одного из энергоблоков. Без электричества осталось около 20 млн человек. Для функционирования предприятий и ЖКХ это стало сильным ударом, только вот вина в этом случае лежит на природной стихии, а не коррумпированных чиновниках.
Актобе: «Россия и Китай захватят Казахстан через АЭС»
В Актобе, самом крупном городе запада страны, по словам пользователей социальных сетей, общественные слушания по строительству АЭС прошли без предварительного уведомления. Поэтому мнений от активистов гражданского сектора мы не нашли, в СМИ публиковалась лишь официальная позиция власти. В сети удалось найти краткий пересказ происходящего на слушаниях от блогера, который отметил, что в дискуссии не участвовали инженеры или специалисты, имеющие знания для оценки пользы АЭС. Он также подчеркнул, что обсуждалась война в Украине и теории о захвате Китаем и Россией Казахстана, но не объективные «за» и «против» развития атомной энергетики. Впрочем, тезис о том, что строительство АЭС - это политический хомут на шее Казахстана, который хотят затянуть как Китай, так и Россия, довольно популярен в сети. «Энергетическая колонизация», «ловушка дешёвой энергии», «АЭС как способ привязать Казахстан к России» - такие заголовки в СМИ только развивают антиатомную позицию казахстанцев. Причем авторы этих статей вовсе не скатываются в ксенофобию, массы используют только заголовки для построения собственных теорий заговора. Стоит отметить, что кроме России и Китая, проект АЭС предлагают также компании из Франции и Южной Кореи. Но вероятность того, что кто-то из них в итоге получит одобрение, довольно мала. АЭС - это долгосрочный проект, только строительство может занять около 10 лет, а в последующем станция будет требовать постоянное обслуживание. Китай и Россия в этом случае - выгодные партнёры в плане геополитического положения Казахстана. Теперь вернёмся к первоначальному вопросу, может ли Китай и Россия захватить Казахстан через строительство АЭС? Напомним, российский «Росатом» имеет опыт строительства АЭС в Турции, Индии, Египте, Финляндии, Венгрии и даже в Китае. Но ни про одну из этих стран нельзя сказать, что они попали в политическую зависимость от России. Тем более что кроме технологий, Россия поставляет в эти страны и собственное топливо. В то время как в Казахстане сосредоточены 15% мирового запаса урана, который мы сами не используем, а только экспортируем. Эксперты Центра глобальной энергетической политики Колумбийского университета заявили изданию The Hill о том, что значительная доля России на мировом рынке ядерной энергии несёт в себе риски на фоне войны в Украине. Их оценки ещё требуют доказательства, но предварительно можно предположить, что реакторы, расположенные в странах, поддерживающих Украину, и в самой Украине, со временем выйдут из строя без технологий и комплектующих из России. Несмотря на то, что Россия добывает всего 6% урана в мире, она контролирует 40% мирового рынка конверсии урана и 46% мощностей по его обогащению. Подавляющему большинству из 439 реакторов по всей планете, включая все реакторы флота США, требуется именно такое топливо из обогащённого урана. Как сообщают эксперты, если Россия прекратит поставки обогащённого урана американским энергетическим компаниям, это может привести к остановкам атомных электростанций в США. К тому же по инициативе Франции атомная энергетика не входит в санкционный список. Возможно ли попасть в зависимость от соседей в этом случае? Может быть и так, а можно сохранить отношения на официально-деловом уровне, приняв не политическое, а экономическое взвешенное решение, как развитые Западные страны.
Атырау: «Второй Чернобыль или Фукусима»
«Вы только показали преимущества АЭС, но умолчали об экологических последствиях», - заявила на общественных слушаниях в Атырау экоактивистка Шынар Изтелеуова. Другая активистка, Галина Чернова, вспомнила об авариях на Чернобыльской АЭС и Фукусиме-1.
Взаимосвязь между атомной энергетикой и экологией, несомненно, есть. Как прямая, так и обратная. В Минэнерго ещё до объявления референдума отмечали, что если уровень воды в Каспийском море, Балхаше и крупных трансграничных реках продолжит падать, от строительства АЭС придется отказаться. Для охлаждения реакторов нужна вода. Если ее не будет, то станции вынужденно остановятся. Из-за сбоя в системе охлаждения АЭС «Фукусима-1» вызванного землетрясением и последующим цунами в 2011 году, произошли взрывы в реакторах. Последствия устраняются до сих пор, а правительство Японии даже получили разрешение на сброс частично очищенной воды в Тихий океан. По данным статистики, с 1952 по 1999 год в мире произошло 99 малых и крупных аварий на атомных электростанциях, в основном в США, Великобритании и СССР. В новом столетии авария произошла на печально известной Фукусиме. Для сравнения: только в Казахстане за прошедший год произошло 20 аварий на ТЭЦ. Мировая практика же настолько велика, что точной статистики нет. Складывается похожая ситуация, как с авиакатастрофами и автокатастрофами. Риск падения самолета ниже, чем столкновения автомобилей, но шансов выжить во втором случае больше. С другой стороны, выбросы с атомных электростанций невелики по сравнению с угольными. Ещё в 2002 году Международное энергетическое агентство провело масштабное исследование влияния различных видов энергетики на жизнь и здоровье населения. Они пришли к выводу, что самая безвредная энергия - атомная, а больше всего смертей в расчете на мегаватт произведенного электричества вызывает сжигание угля. Из-за выбросов с угольных электростанций только в США происходит до 13 200 смертей каждый год. Добавляют к статистике связанных с углем смертей и многочисленные аварии на угольных шахтах, а также загрязнение при транспортировке топлива. В то время как атомная энергетика заработала свои немногочисленные баллы антирейтинга в основном за счёт вреда от работы на урановых рудниках. Даже гидроэлектростанции «убивают» больше людей из-за прорыва дамб и разрушительных наводнений.
Актау: «Без воды, без света»
В Актау и в целом в Мангистауской области, перебои с электричеством происходят регулярно, как и с подачей воды. Жители устали от постоянных аварий и жизни в режиме «веерных отключений». Люди жалуются, что власть не может много лет решить их проблему. Поэтому оптимизма насчёт строительства АЭС здесь было мало. Ещё в начале 2000-х Актау рассматривали как площадку для запуска двух энергоблоков, но проект сорвался. В 2008 году общественные слушания по данному вопросу не состоялись из-за протест-петиции, созданной экоактивистами. Противники строительства АЭС посчитали, что не следует проводить экспериментов над населением Мангистауской области, реализуя пилотный, нигде не опробованный ядерный реактор.
«Мы не подопытные кролики, а живые люди и хотим сохранить нашу землю для наших потомков», - заявили они (цит. Kazakhstan Today). Кандидат физико-математических наук и генеральный директор ТОО «Казахстанские атомные электрические станции» Тимур Жантикин также вспомнил об этом случае в интервью изданию Lada.kz:
«В начале 2000-х годов здесь был проект по двум энергоблокам на базе реактора ВБР-300. Это советская разработка, ну, сейчас говорят - российская. Это как раз разработчики БН-350, они же разрабатывали гражданские реакторы на воде. Эти реакторы используют судовые технологии. То есть конструкторские решения, которые отработаны на судовых реакторах (подводные лодки, ледоколы и т.д.), используются при конструировании гражданских реакторов. Это надежная конструкция повышенной безопасности. На текущий момент Актау не рассматривается».
Три региона - три станции
Министр энергетики РК Алмасадам Саткалиев заявил, что в Казахстане планируется построить три АЭС. Поэтому референдум - это решение не о строительстве станции, а о развитии атомной энергетики в целом. Именно поэтому общественные слушания проходят во всех регионах страны с целью рассказать населению о преимуществах чистой энергии. Рассматривается размещение АЭС в поселке Улькен в Алматинской области, в Мангистау и Западно-Казахстанской области
Общественные слушания завершатся в августе, а осенью казахстанцев ждет референдум. Нам предстоит ответить лишь на один вопрос: «Нужна ли АЭС в Казахстане?»
Атом электр станциясының құрылысы: қазақстандықтар неден қорқады?
Қазақстанда атом электр стансасын салу мәселесі сонау 90-шы жылдары көтеріліп, содан бері бүгінгі күн тәртібінен түскен жоқ. Алайда биыл ғана қазақстандықтар республикалық референдумда атом энергетикасын дамытуды жақтаймын немесе қарсымын деген таңдау жасауы керек. Бұл мәселе бойынша қоғамдық тыңдаулар бірнеше ай бойы ірі қалаларда өтіп, шілде айында Орал, Атырау, Ақтау және Ақтөбе қалаларында өтті. Елдің батысындағы тұрғындардың негізгі оң және теріс жақтарын, олардың жалпы республикалық пікірмен қаншалықты сәйкес келетінін және «таза энергияны» жақтаушылар мен қарсыластардың дәлелдері қаншалықты негізделгенін қарастырайық.
Орал: «Сыбайлас жемқорлық пен атом электр станциялары үйлеспейді»
Белсенділердің мәлімдемелері мен жергілікті БАҚ-тағы жарияланымдарға қарағанда, Орал тұрғындарын жемқорлық мәселесі алаңдатады. Атом электр стансасы сияқты жоғары технологиялы нысанның құрылысын салумен үйлеспейтін фактор деп есептейтін оның азаматтары.
"Сыбайлас жемқорлық өте жоғары деңгейде дамыған елде мұндай жоғары технологиялық құрылымды салу қауіпті емес пе? Біз қалыпты жол сала алмаймыз. Жалпы, халықаралық деңгейде жемқорлық деңгейі жоғары елдерге мұндай жоғары технологияларды пайдалануға тыйым салу керек. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы не және қалай әрекет етеміз?" – деген сауалды Батыс Қазақстан облысы бойынша Азаматтық альянсының өкілі, экс-депутат Әлия Салиева тікелей қойды.
Расында да, Қазақстан 2023 жылдың қорытындысы бойынша 100 ұпайдан 39 ұпай жинап, ең жемқорлыққа ұшыраған елдердің қатарына тағы да қосылды.Осылайша, сыбайлас жемқорлық деңгейі бойынша еліміз дүниежүзіндегі 180 елдің ішінде 92-ші орында тұр. Соған қарамастан Transparency International рейтингінің авторлары өткен жылмен салыстырғанда Қазақстанның позициясын үш тармаққа жақсартты. Сарапшылар қаңтар оқиғасынан кейін азаматтық қоғамның белсенділенуін және шенеуніктердің шетелде заңсыз жолмен тапқан активтерін қайтаруға бағытталған үкімет шараларын атап өтті. Және бұл бақылаудың бүкіл тарихындағы ең жақсы нәтиже. Бұл оң динамика бар дегенді білдіреді. Қазақстанмен «көрші», сол Transparency International рейтингінде Аргентина 37 ұпаймен орналасып, оның жағдайы 2022 жылмен салыстырғанда нашарлады. Алайда бұл елде сонау 1974 жылы Латын Америкасындағы ең бірінші атом электр станциясы іске қосылды. Буэнос-Айреске жақын орналасқан Атуча атом электр станциясында қуаттылығы 357 және 745 МВт болатын екі ауыр су энергоблоктары бар. Екінші қуат блогы қазіргі уақытта енгізілді; 2014 жылы желіге қосылды. Атом электр станциясын жергілікті Nucleoelektrica Argentina S.A. компаниясы басқарады, оның негізгі акционері Аргентинаның Экономика министрлігі (79%). Жемқорлық жайлаған Аргентинадағы Атуча атом электр станциясында апаттар болды ма? Әрине иә. Тек, ядролық энергетикаға қарсылар күткендей, бұл экологиялық апаттарға әкелмеді. 2023 жылдың наурыз айында Аргентинада орман өрттері шығып, электр желілерінің үлкен бөлігін зақымдады. Осының салдарынан қуат блогының бірінде ақау пайда болды. 20 миллионға жуық адам жарықсыз қалды. Бұл кәсіпорындар мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтың жұмыс істеуіне қатты соққы болды, бірақ бұл жағдайда кінәлі шенеуніктерде емес, табиғи элементтерде.
Ақтөбе: «Ресей мен Қытай Қазақстанды атом электр станциясы арқылы алады»
Еліміздің батысындағы ең ірі қала Ақтөбеде әлеуметтік желі қолданушыларының пікірінше, атом электр стансасының құрылысына қатысты қоғамдық тыңдаулар алдын ала ескертусіз өткен. Сондықтан азаматтық сектор белсенділерінен ешқандай пікір таппадық; БАҚ-та биліктің ресми ұстанымы ғана жарияланды. Ғаламтордан тыңдауда болған оқиғаның қысқаша мазмұнын таба алдық, ол талқылауға атом электр стансаларының пайдасын бағалайтын білімі бар инженерлер немесе мамандар қатыспағанын атап өткен блогер. Ол сондай-ақ Украинадағы соғыс және Қазақстанды Қытай мен Ресейдің жаулап алуы туралы теориялар талқыланғанын, бірақ атом энергетикасын дамытудың объективті оң және теріс жақтары талқыланғанын атап өтті. Десе де, Қытай да, Ресей де қатайтқысы келген АЭС құрылысы Қазақстанның мойнына ілінген саяси жаға деген тезис ғаламторда біршама танымал. «Энергетикалық отарлау», «арзан энергияның тұзағы», «Атом электр станциясы Қазақстанды Ресеймен байланыстырудың жолы» - мұндай тақырыптар БАҚ-та қазақстандықтардың антиядролық ұстанымын дамытады. Оның үстіне бұл мақалалардың авторлары ксенофобияға мүлде тайынбайды; бұқара өздерінің қастандық теорияларын құру үшін тек тақырыптарды пайдаланады. Айта кетейік, АЭС жобасын Ресей мен Қытайдан бөлек Франция мен Оңтүстік Корея компаниялары да ұсынып отыр. Бірақ олардың кез келгенінің ақыр соңында мақұлдау алу ықтималдығы өте төмен. Атом электр станциясы ұзақ мерзімді жоба; бір ғана құрылыс шамамен 10 жылға созылуы мүмкін, содан кейін станция тұрақты техникалық қызмет көрсетуді қажет етеді. Қытай мен Ресей бұл жағдайда Қазақстанның геосаяси ұстанымы бойынша тиімді серіктестер болып табылады. Енді бастапқы сұраққа оралайық, Қытай мен Ресей атом электр стансасын салу арқылы Қазақстанды жаулап ала ала ма? Ресейлік Росатомның Түркияда, Үндістанда, Египетте, Финляндияда, Венгрияда, тіпті Қытайда атом электр станцияларын салу тәжірибесі бар екенін еске түсірейік. Бірақ бұл елдердің ешқайсысы Ресейге саяси тәуелді болды деп айтуға болмайды. Оның үстіне Ресей бұл елдерді технологиядан бөлек өз отынымен қамтамасыз етеді. Дүние жүзіндегі уран қорының 15 пайызы Қазақстанда шоғырланғанымен, біз оны өзіміз пайдаланбаймыз, тек экспорттаймыз. Колумбия университеті жанындағы Жаһандық энергетикалық саясат орталығының сарапшылары The Hill басылымына Ресейдің жаһандық ядролық энергия нарығындағы маңызды үлесі Украинадағы соғыс жағдайында қауіп төндіретінін айтты. Олардың бағалаулары әлі де дәлелдеуді қажет етеді, бірақ Украинаны қолдайтын елдерде және Украинаның өзінде орналасқан реакторлар Ресейдің технологиясы мен компоненттерінсіз ақырында істен шығады деп болжауға болады. Ресей дүние жүзіндегі уранның 6 пайызын ғана өндіретініне қарамастан, уранды конверсиялаудың жаһандық нарығының 40 пайызын және байыту қуатының 46 пайызын бақылайды. Ғаламшардағы 439 реактордың басым көпшілігі, соның ішінде АҚШ Әскери-теңіз күштері де осындай байытылған уран отынын қажет етеді. Сарапшылардың пікірінше, егер Ресей америкалық энергетикалық компанияларға байытылған уранды жеткізуді тоқтатса, бұл АҚШ-тағы атом электр станцияларының тоқтап қалуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Францияның бастамасымен ядролық энергетика санкциялар тізіміне енбеген. Бұл жағдайда көршілерге тәуелді болу мүмкін бе? Бұл солай болуы мүмкін, бірақ дамыған Батыс елдері сияқты саяси емес, экономикалық тұрғыдан теңдестірілген шешім қабылдау арқылы ресми іскерлік деңгейде қарым-қатынасты сақтауға болады.
Атырау: «Екінші Чернобыль немесе Фукусима»
«Сіз атом электр станцияларының пайдасын ғана көрсеттіңіз, ал экологиялық зардаптары туралы үнсіз қалдыңыз», - деді Атырауда өткен қоғамдық тыңдауда табиғатты қорғаушы Шынар Ізтелеуова. Тағы бір белсенді Галина Чернова Чернобыль атом электр станциясы мен Фукусима-1-дегі апаттарды еске алды.
Атом энергетикасы мен экологияның арасында байланыс бар екені сөзсіз. Тура және кері. Энергетика министрлігі референдум жарияланғанға дейін де Каспий теңізі, Балқаш және ірі трансшекаралық өзендердегі су деңгейі төмендей берсе, атом электр стансасын салудан бас тартуға тура келетінін атап өтті. Реакторларды салқындату үшін су қажет. Егер ол жоқ болса, станциялар амалсыз тоқтайды. 2011 жылғы жер сілкінісі мен одан кейінгі цунами салдарынан «Фукусима-1» атом электр станциясының салқындату жүйесінің істен шығуына байланысты реакторларда жарылыстар болды. Салдары әлі де жойылуда, тіпті жапон үкіметі Тынық мұхитына жартылай тазартылған суды ағызуға рұқсат алды. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, 1952 жылдан 1999 жылға дейін әлемде, негізінен АҚШ, Ұлыбритания және КСРО елдерінде атом электр станцияларында 99 ұсақ және ірі апаттар болған. Жаңа ғасырда атышулы Фукусимада оқыс оқиға болды. Салыстыру үшін: тек Қазақстанда соңғы бір жылда жылу электр станцияларында 20 апат болды. Әлемдік тәжірибе соншалық, нақты статистика жоқ. Ұшақ апаттары мен көлік апаттары сияқты жағдай да бар. Ұшақ соқтығысу қаупі автокөлік соқтығысудан төмен, бірақ екінші жағдайда аман қалу мүмкіндігі жоғары. Екінші жағынан, атом электр станцияларының шығарындылары көмір станцияларымен салыстырғанда аз. Сонау 2002 жылы Халықаралық энергетикалық агенттік энергияның әртүрлі түрлерінің халықтың өмірі мен денсаулығына әсері туралы ауқымды зерттеу жүргізді. Олар ең зиянсыз энергия атом энергиясы және өндірілген электр қуатының бір мегаватына ең көп өлім көмір жағудан болады деген қорытындыға келді. Көмір электр станцияларының шығарындылары тек Америка Құрама Штаттарында жыл сайын 13 200-ге дейін өлімге себепші болады. Көмірмен байланысты өлім статистикасына көмір шахталарындағы көптеген апаттар, сондай-ақ отынды тасымалдау кезіндегі ластанулар қосылды. Ал ядролық энергетика негізінен уран кеніштеріндегі жұмыстың зияны есебінен бірнеше антирейтингтік ұпай жинады. Тіпті су бөгеттері бөгеттердің бұзылуы мен жойқын су тасқыны салдарынан көбірек адамдарды өлтіруде.
Ақтау: «Су жоқ, жарық жоқ»
Ақтауда және жалпы Маңғыстау облысында электр қуаты үнемі үзіліп тұрады, су беруде үзілістер орын алады. Тұрғындар үздіксіз апаттардан шаршап, «өшіру» режимінде өмір сүруде. Халық көп жылдан бері билік өз мәселесін шеше алмай келе жатқанын айтып шағымданады. Сондықтан мұнда атом электр станциясын салуға оптимизм аз болды. Сонау 2000 жылдардың басында Ақтау екі энергоблокты іске қосу алаңы ретінде қарастырылды, бірақ жоба жүзеге аспай қалды. 2008 жылы бұл мәселе бойынша қоғамдық тыңдаулар табиғатты қорғау белсенділері жасаған наразылық петициясына байланысты өтпеді. Атом электр стансасын салуға қарсылар еш жерде сынақтан өтпеген тәжірибелік ядролық реакторды енгізу арқылы Маңғыстау облысының тұрғындарына эксперимент жүргізбеу керек деп есептеді.
«Біз теңіз шошқасы емеспіз, бірақ тірі адамдармыз және біз өз жерімізді ұрпақтарымыз үшін сақтап қалғымыз келеді», - деді олар («Қазақстан Бүгін» агенттігінің цитатасымен). Бұл оқиғаны Lada.kz сайтына берген сұхбатында физика-математика ғылымдарының кандидаты, «Қазақстан атом электр станциялары» ЖШС бас директоры Тимур Жантикин де еске алды.
"2000-шы жылдардың басында бұл жерде VBR-300 реакторының негізінде екі энергоблоктың жобасы болды. Бұл кеңестік әзірлеме, жақсы, қазір олар орысша айтады. Бұлар БН-350-ні жасаушылар, олар азаматтық су реакторларын да жасап шығарды. Бұл реакторлар кеме технологиясын пайдаланады. Яғни, конструкторлық шешімдер (кеме реакторларында, субреакторларда, т.б.). Азаматтық реакторлардың жобасы қазіргі уақытта жоғары қауіпсіздікті қамтамасыз ететін сенімді жоба болып табылады.
Үш аймақ – үш станция
ҚР Энергетика министрі Алмасадам Сәтқалиев Қазақстанда үш атом электр станциясын салу жоспарланып отырғанын айтты. Демек, референдум станса құрылысы туралы емес, жалпы атом энергетикасын дамыту туралы шешім болып табылады. Сондықтан да таза энергияның пайдасын халыққа жеткізу мақсатында еліміздің барлық өңірлерінде қоғамдық тыңдаулар өтіп жатыр. Алматы облысындағы Үлкен ауылында, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарында атом электр станциясын орналастыру мәселесі қарастырылуда.
Қоғамдық тыңдаулар тамыз айында аяқталып, күзде қазақстандықтар референдум өткізеді. «Қазақстанға атом электр станциясы керек пе?» деген бір ғана сұраққа жауап беруіміз керек.
