Углеродные квоты - что это? Углеродная квота - норма допустимой эмиссии парниковых газов (чаще всего СО2), которая устанавливается государством для предприятий. За единицу измерения берется метрическая тонна выбросов СО2, которые либо удалось избежать, либо «убрать» из атмосферы. В отношении других парниковых газов, к примеру, метана, рассчитывается эквивалент СО2 на основе влияния этого газа на глобальное потепление. Если объяснять механизм работы углеродных квот, или, как их ещё называют углеродных кредитов, простыми словами получится такая схема:
«Предприятие, выбрасывающее парниковые газы в атмосферу, платит за то, чтобы другое предприятие загрязняло атмосферу меньше или компенсировало нанесенный вред».
Компенсация может выглядеть как высадка молодого леса. Тогда рассчитывается объем парниковых газов, сопутствующих производству, и количество деревьев, которые могут поглотить их. Ровно столько саженцев и будет посажено. Компенсационные высадки представляют собой отдельный сегмент рынка. О его потенциале в интервью FRESH CITY рассказывал российский предприниматель Алексей Сибирский, чей проект сосредоточен на восстановлении лесов и очистке рек. Крупные компании заинтересованы в услугах Алексея, так как это лёгкий способ переложить ответственность и сохранить репутацию, конечно же, за деньги.
Проекты по сокращению выбросов в результате обезлесения и деградации лесов в развивающихся странах (в мировой классификации REDD+) являются самыми распространенными. Однако при восстановлении лесов важно учитывать скорость роста и продолжительность жизни деревьев, их потенциал в поглощении СО2, природные катаклизмы и т.д., что даже на словах сложно. Поэтому иногда корпорации берут «под крыло» существующие леса с предположением, что если бы не их защита, то лес уничтожили и деревья не смогли бы поглотить СО2 в нужном объеме.
Компании, которые выбрасывают в атмосферу парниковые газы, компании, которые восстанавливают леса, и прочие игроки образуют углеродные рынки. То есть торговые системы, где можно покупать и продавать углеродные единицы. Углеродные рынки могут быть добровольными и регулируемыми. Во втором случае регулятором выступает государство.
Правительство может ввести жёсткие ограничения на выбросы для предприятий, но заплатит за такое решение снижением деловой активности и промышленного роста. Бизнес будет стремиться релоцироваться в страны с более мягкими экологическими требованиями. Поэтому углеродные квоты актуальны в контексте развивающихся рынков.
Казахстанское законодательство 2016 год, Казахстан присоединился к Парижскому соглашению. Перед страной поставлена цель - снизить выбросы парниковых газов к 2030 году до уровня 1990 года. В 2020 году ее заменила ещё более амбициозная цель - достичь углеродной нейтральности к 2060 году. Но как это будет реализовываться?
В марте 2022 года Приказом Министра экологии, геологии и природных ресурсов РК № 91 от 28.03.2022 установлен механизм регулирования в сфере выбросов и поглощений парниковых газов в Казахстане. Под углеродное квотирование попадают установки электроэнергетической, нефтегазовой, горнодобывающей, металлургической и химической промышленности, а также обрабатывающей промышленности в части производства цемента, извести, гипса и кирпича. При этом квотируемой установкой признается та, у которой объем квотируемых выбросов парниковых газов превышает 20 тыс. тонн СО2 в год.
Кроме того, определен объем углеродных квот с 2022 по 2025 год и установлено количество квотируемых установок в Приказе Министра экологии, геологии и природных ресурсов РК №525 от 11.07.2022.
Также Приказом вице-министра экологии, геологии и природных ресурсов РК №260 от 19.07.2021 установлены удельные коэффициенты выбросов парниковых газов на единицу продукции в перечне бенчмарков в регулируемых секторах экономики. Распределение единиц углеродной квоты по установкам осуществляется на основе применения данных бенчмарков.
Главное место в системе государственного регулирования выбросов занимает Национальный план углеродных квот, который формируется на основании отчётов об инвентаризации выбросов парниковых газов субъектов квотирования. Утверждается он сразу на соответствующий пятилетний период.
Углеродная квота, определенная в Национальном плане углеродных квот для каждой квотируемой установки, зачисляется на соответствующий счет оператора квотируемой установки в государственном реестре углеродных единиц. После предоставления субъектом квотирования ежегодного отчета об инвентаризации выбросов парниковых газов производится погашение квот (изъятие из обращения углеродных единиц в соответствии с верифицированными выбросами СО2). Единицы углеродной квоты, образованные за счет снижения мощности квотируемой установки, не могут быть проданы и подлежат возврату в резерв Национального плана углеродных квот, тогда как дополнительные квоты можно докупить.
Вторичная купля-продажа углеродных квот производится через товарную биржу или посредством заключения прямой сделки в порядке, определенном Правилами торговли углеродными единицами. То есть, если предприятие не работало какое-то время и объем выбросов оказался меньше прогнозируемых, ранее купленные у государства квоты можно перепродать компании, у которой, напротив, возник дефицит квот.
Проблема рынка углеродных квот В первую очередь экологические риски на рынке углеродных квот связаны с тем, что корпорации, в том числе работающие на ископаемом топливе, используют углеродные кредиты, чтобы избежать сокращения собственных выбросов. То есть углеродные компенсации могут включать оплату другим, чтобы оправдать ведение бизнеса в обычном режиме. Данная точка зрения изложена в отчете телеканала NBC, подготовленном в партнерстве с Сетью исследований тропических лесов Пулитцеровского центра.
Старший советник Ресурсного центра Глобальной сети журналистов-расследователей Тоби Макинтош обращает внимание на мнение некоторых критиков, которые выступают за «подход со взносами». Он преуменьшает ценность компенсаций в соответствии с Оксфордскими принципами компенсации, которые начинаются с цели: «Уделяйте приоритетное внимание сокращению ваших собственных выбросов».
По мнению представителей юридической фирмы «Unicase» Сании Перзадаевой и Динары Ыскаковой, низкая стоимость углеродной квоты является главной проблемой для казахстанского рынка. Низкая цена на углеродные квоты препятствует стимулированию декарбонизации производства - компаниям легче купить углеродные квоты, чем снижать объемы выбросов парниковых газов. Минимальная стоимость квоты, необходимая для реализации экологических проектов, должна быть на уровне 15 евро. В то время как на момент формирования Национального плана средняя цена квот в Казахстане находилась на уровне 1-1,5 евро.
Согласно проекту постановления Правительства РК «Об утверждении определяемых на национальном уровне вкладов Республики Казахстан» цена углеродной единицы должна вырасти с $1,1 в 2021 году до $50,8 за тонну в 2026-20З0 годах. Такие цены сделают систему торговли квотами выгодной для компаний, которые имеют избыток квот, и сделают практику неснижения выбросов убыточной для тех, кто предпочитает просто покупать квоты.
Другой проблемой казахстанского рынка углеродных квот является отсутствие прозрачности. Готовя данный материал, мы не смогли найти данных в открытых источниках ни о стоимости, ни о количестве проданных квот. Население не знает, как работает данный механизм, и не имеет доступа к информации о компенсации выбросов СО2 и производится ли она вообще. Рядовой казахстанец не в курсе, возмещается ли вред от парниковых выбросов, или механизм, призванный делать это, работает лишь на пополнение бюджета.
Согласно приказу министра экологии и природных ресурсов РК от 30 января 2024 года внесены изменения в Национальный план углеродных квот. А именно по всем пунктам наблюдается сокращение объемов выбросов СО2. Электроэнергетическая промышленность - 94 343 363 тонн вместо 92 469 647 тонн. Нефтегазовая промышленность - 22 921 486 тонн вместо 22 353 819 тонн. Горнодобывающая промышленность - 2 864 801 тонн вместо 7 116 047 тонн. Металлургическая промышленность - 30 383 809 тонн вместо 29 832 525 тонн. Химическая промышленность - 2 464 510 тонн вместо 1 664 087 тонн. Обрабатывающая промышленность (производство стройматериалов) - 9 109 279 тонн вместо 7 781 244 тонн. Объем резерва единиц углеродной квоты - 9 275 603 тонн вместо 11 460 288 тонн.
Әуе саудасы: көміртегі нарығы қалай жұмыс істейді
Компанияларды қоршаған ортаға аз зиян келтіруге ынталандыру үшін үкіметтер парниктік газдар шығарындыларына шектеулер белгілейді. Қазақстанда 2022 жылы парниктік газдар шығарындылары мен сіңірілуін реттеу механизмі іске қосылды, сонымен бірге 2025 жылға дейінгі көміртегі квотасының көлемі анықталды. Бір жағынан, біз жаһандық климаттың өзгеруімен күресудің тиімді экономикалық құралы туралы айтып отырмыз, екінші жағынан, компаниялар қоршаған ортаға зиян келтіру үшін «индульгенцияны» сатып алғанда, көміртегі квотасы жүйесінде көптеген тәуекелдер бар. Әуе саудасынан мемлекет қалай және қанша табыс табатынын анықтап көрейік.
Көміртекті несиелер - бұл не? Көміртегі квотасы – мемлекет кәсіпорындар үшін белгілейтін парниктік газдардың (көбінесе СО2) рұқсат етілген шығарындыларының стандарты. Өлшем бірлігі - атмосферадан жойылған немесе жойылған CO2 шығарындыларының метрикалық тоннасы. Метан сияқты басқа парниктік газдар үшін СО2 эквиваленті газдың жаһандық жылынуға қосқан үлесі негізінде есептеледі. Егер көміртегі квоталарының механизмін немесе оларды көміртегі несиелері деп те атайтын болсақ, қарапайым сөзбен айтқанда, келесі диаграмманы аламыз:
«Атмосфераға парниктік газдарды шығаратын кәсіпорын басқа кәсіпорынға атмосфераны аз ластау немесе келтірілген зиянды өтеу үшін төлейді».
Өтемақы жас орман отырғызу сияқты көрінуі мүмкін. Содан кейін өндіріске байланысты парниктік газдардың көлемі және оларды сіңіре алатын ағаштардың саны есептеледі. Дәл осы сандағы көшет отырғызылады. Компенсаторлық қону жеке нарық сегментін білдіреді. Жобасы ормандарды қалпына келтіруге және өзендерді тазартуға бағытталған ресейлік кәсіпкер Алексей Сибирский FRESH CITY басылымына берген сұхбатында оның мүмкіндіктері туралы айтты. Ірі компаниялар Алексейдің қызметтеріне қызығушылық танытады, өйткені бұл жауапкершілікті ауыстырудың және өз беделін сақтаудың оңай жолы, әрине, ақша үшін.
Дамушы елдердегі (жаһандық REDD+ классификациясында) орманды кесу мен орманның тозуынан болатын шығарындыларды азайту жобалары ең кең таралған болып табылады. Дегенмен, ормандарды қалпына келтіру кезінде ағаштардың өсу қарқыны мен өмір сүру ұзақтығын, олардың СО2 сіңіру мүмкіндігін, табиғи апаттарды және т.б. ескеру қажет, бұл сөзбен айтқанда қиын. Сондықтан кейде корпорациялар қолда бар ормандарды «қанаттарының астына» алады, егер оларды қорғау болмаса, орман жойылып, ағаштар СО2-ны қажетті көлемде сіңіре алмайды.
Атмосфераға парниктік газдарды шығаратын компаниялар, ормандарды қалпына келтіретін компаниялар және басқа ойыншылар көміртегі нарығын құрайды. Яғни, көміртегі бірліктерін сатып алуға және сатуға болатын сауда жүйелері. Көміртек нарықтары ерікті және реттелетін болуы мүмкін. Екінші жағдайда реттеуші мемлекет болып табылады.
Үкімет бизнеске шығарындыларға қатаң шектеулер енгізе алады, бірақ мұндай шешімді іскерлік белсенділікті және өнеркәсіптік өсуді азайту арқылы төлейді. Кәсіпорындар экологиялық талаптары неғұрлым жұмсақ елдерге көшуге ұмтылады. Сондықтан көміртегі несиелері дамушы нарықтар жағдайында өзекті болып табылады.
Қазақстан заңнамасы 2016 ж., Қазақстан Париж келісіміне қосылды. Ел 2030 жылға қарай парниктік газдар шығарындыларын 1990 жылғы деңгейге дейін төмендету міндетін қойды. 2020 жылы оның орнына 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу мақсаты қойылды. Бірақ бұл қалай жүзеге асады?
2022 жылғы наурызда Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2022 жылғы 28 наурыздағы No 91 бұйрығымен Қазақстанда парниктік газдардың шығарындылары мен сіңірілуі саласындағы реттеу тетігі белгіленді. Электр энергетикасы, мұнай-газ, тау-кен өндіру, металлургия және химия өнеркәсібі, сондай-ақ цемент, әк, гипс және кірпіш өндіру сияқты өңдеуші өнеркәсіптердегі қондырғылар көміртегі квоталарына жатады. Бұл ретте квотамен реттелетін қондырғы – бұл квотамен реттелетін парниктік газдар шығарындыларының көлемі жылына 20 мың тонна СО2-ден асатын қондырғы.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 11.07.2022 жылғы No 525 бұйрығымен көміртегі квоталарының көлемі 2022-2025 жылдар аралығында айқындалып, квота бірлігінің саны белгіленді.
Сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар вице-министрінің 2021 жылғы 19 шілдедегі № 260 бұйрығымен экономиканың реттелетін салаларындағы эталондар тізбесінде өнім бірлігіне шаққандағы парниктік газдар шығарындыларының нақты коэффициенттері белгіленді. Көміртекті квота бірліктерін қондырғылар арасында бөлу эталондық деректерді қолдануға негізделген.
Шығарындыларды мемлекеттік реттеу жүйесінде негізгі орынды квота субъектілерінің парниктік газдар шығарындыларын түгендеу жөніндегі есептердің негізінде қалыптастырылатын Көміртегі квотасының Ұлттық жоспары алады. Ол тиісті бес жылдық кезеңге дереу бекітіледі.
Көміртегі сыйымдылығының Ұлттық жоспарында әрбір сауда объектісі үшін белгіленген көміртегі несиесі мемлекеттік көміртегі тізіліміндегі шекті және сауда объектісі операторының тиісті шотына есепке алынады. Квота субъектісі парниктік газдар шығарындыларын түгендеу туралы жылдық есепті ұсынғаннан кейін квоталар өтеледі (тексерілген CO2 шығарындыларына сәйкес көміртегі бірліктерін айналымнан алу). Квотамен бақыланатын қондырғының қуаттылығын азайту арқылы өндірілген көміртегі квотасы бірліктерін сатуға болмайды және олар Ұлттық көміртегі квотасы жоспарының резервіне қайтарылуы керек, бұл ретте қосымша квоталар сатып алынуы мүмкін.
Көміртегі кредиттерін қайталама сатып алу-сату тауар биржасы арқылы немесе Көміртегі бірліктерін саудалау ережесінде белгіленген тәртіппен тікелей мәміле арқылы жүзеге асырылады. Яғни, егер кәсіпорын біраз уақыт жұмыс істемесе және шығарындылар көлемі болжанғаннан аз болып шықса, бұрын мемлекеттен сатып алынған квоталар, керісінше, квота тапшылығы бар компанияға қайта сатылуы мүмкін.
Көміртегі нарығындағы мәселе Көміртегі нарығындағы негізгі экологиялық тәуекелдер корпорациялардың, соның ішінде қазба отын компанияларының өздерінің шығарындыларын азайтпау үшін көміртегі несиелерін пайдалануынан туындайды. Яғни, көміртегінің орнын толтыру әдеттегідей бизнесті ақтау үшін басқаларға төлеуді қамтуы мүмкін. Бұл пікір Пулитцер орталығының Тропикалық орманды зерттеу желісімен серіктестікте жасалған NBC есебінде баяндалған.
Тоби Макинтош, Жаһандық журналистік зерттеу желісінің ресурстық орталығының аға кеңесшісі «үлес қосу тәсілін» жақтайтын кейбір сыншыларға жүгінеді. Ол «Өз шығарындыларыңызды азайтуға басымдық беру» деген мақсатпен басталатын Оксфордтың офсеттік принциптері бойынша офсеттердің мәнін төмендетеді.
Unicase заңгерлік фирмасының өкілдері Сәния Перзадаева мен Динара Ысқақованың айтуынша, Қазақстан нарығы үшін көміртегі квотасының төмен құны басты мәселе. Көміртегі несиелерінің төмен бағасы өндірісті декарбонизациялауға ынталандыруды болдырмайды - компанияларға парниктік газдар шығарындыларын азайтудан гөрі көміртегі несиелерін сатып алу оңайырақ. Қоршаған ортаны қорғау жобаларын жүзеге асыру үшін қажетті ең төменгі квотаның мөлшері 15 еуро болуы керек. Ұлт жоспарын құру кезінде Қазақстандағы квотаның орташа бағасы 1-1,5 еуро деңгейінде болған.
«Қазақстан Республикасының ұлттық жарналарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысының жобасына сәйкес, көміртегі бірлігінің бағасы 2021 жылғы 1,1 доллардан 2026-2030 жылдары тоннасына 50,8 долларға дейін көтерілуі тиіс. Мұндай бағалар артық жеңілдіктері бар компаниялар үшін шектеу және сауда жүйесін тиімді етеді және жай ғана жеңілдіктерді сатып алуды қалайтындар үшін шығарындыларды азайтпау тәжірибесін тиімсіз етеді.
Қазақстандық көміртегі нарығындағы тағы бір мәселе – ашықтықтың жоқтығы. Бұл материалды дайындау барысында біз ашық көздерден не құны, не сатылған квоталар саны туралы деректерді таба алмадық. Тұрғындар бұл механизмнің қалай жұмыс істейтінін білмейді және СО2 шығарындыларының орнын толтыру және оның жүзеге асырылып жатқаны туралы ақпаратқа қол жеткізе алмайды. Жылыжай шығарындыларының зияны өтеліп жатыр ма, әлде бұл үшін жасалған тетік тек бюджетті толтыру үшін ғана жұмыс істей ме, қарапайым қазақ азаматы білмейді.
Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2024 жылғы 30 қаңтардағы бұйрығына сәйкес Көміртегі квотасының Ұлттық жоспарына өзгерістер енгізілді. Атап айтқанда, барлық нүктелерде СО2 шығарындыларының азаюы байқалады. Электр энергетикасы – 92 469 647 тоннаның орнына 94 343 363 тонна. Мұнай-газ өнеркәсібі – 22 353 819 тоннаның орнына 22 921 486 тонна. Тау-кен өнеркәсібі – 7 116 047 тоннаның орнына 2 864 801 тонна. Металлургия өнеркәсібі – 29 832 525 тоннаның орнына 30 383 809 тонна. Химия өнеркәсібі – 1 664 087 тоннаның орнына 2 464 510 тонна. Өңдеу өнеркәсібі (құрылыс материалдарын өндіру) – 7 781 244 тоннаның орнына 9 109 279 тонна. Көміртегі квотасы бірлігі қорының көлемі 11 460 288 тоннаның орнына 9 275 603 тоннаны құрайды.
