В 2020 году перед очередными выборами в Парламент президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев ввел 30-процентную квоту для женщин и молодежи в маслихатах и Мажилисе. Такая озабоченность долей женщин в законодательных и представительных органах навеяна мировым опытом и примером ближайших соседей. В 2019 году Комитет ООН по ликвидации дискриминации в отношении женщин рекомендовал нашей стране и вовсе установить 50-процентную квоту представленности женщин во всех сферах жизни. Нужно это для того, чтобы искоренить гендерные стереотипы и социальные барьеры в отношении женщин, чтобы те могли полноценно представлять интересы, по меньшей мере, половины населения страны (прим. доля женщин 51,4% по результатам переписи населения 2022 года).
Но многие эксперты сходятся во мнении, что внедрение парламентских квот является проявлением позитивного сексизма и в принципе не меняет дискриминируемого положения женщин в обществе. Во-первых, страдают женщины, которые в конкурентной борьбе завоевали свое место в выборном органе, потому как их заслуги нивелируются мнением общества «это только благодаря квоте», во-вторых, в выборные списки вносятся женщины далекие от политической жизни и не способные внести конкретные изменения. Тогда возникает вопрос, а какие меры могут способствовать достижению гендерного равенства в Казахстане? Решение стоит искать в нефтегазовой отрасли.
Все дело в том, что в нефтегазовой отрасли фиксируются самые высокие средние зарплаты по стране. Чтобы обеспечить высокий уровень жизни, казахстанцы стремятся устроиться в нефтегазовые компании или строительные подрядные организации, которые обслуживают месторождения. Если рассмотреть вакансии, выставляемые работодателями, то станет очевидным перевес в востребованности мужчин на работах с низкими квалификационными требованиями. Женщин на работу также принимают, но в основном, это низкооплачиваемый труд, не предусматривающий карьерного роста - горничная, уборщица, кухонный работник и т.д.
Высококвалифицированных женских кадров в нефтегазовой сфере также немного, по данным Kazenergy всего 24% (данные 2020 года). Гендерные ограничения для высокооплачиваемых специальностей лишают женщин возможности самостоятельно выбирать свое будущее и обеспечивать семьи. Сравнительно более низкая оплата труда вынуждает казахстанок зависеть либо от родителей, либо от мужа.
Экономическое насилие - контроль над использованием денег и других материальных ресурсов одного человека другим. Комитет по статистике Министерства экономики РК проводил исследование по насилию в отношении женщин, согласно которому экономическое насилие испытали 6% респонденток. Помимо сексуальных партнеров экономическое насилие совершают отцы и отчимы (24,5%), свекрови (16,2%), в редких случаях свекры (4,9%).
Казахстанская феминистская организация «Feminita» на протяжении нескольких лет борется за отмену списка запрещенных профессий для женщин, а также против дискриминации по гендерному признаку в государственных и частных компаниях. До 2021 года под запретом для женщин были 229 профессий, среди них, например, газосварщик и электросварщик ручной сварки, машинист бульдозера, электромонтер. Зарплата машиниста бульдозера на популярных сайтах по поиску работы доходит до 500 тысяч тенге, в то время как горничной предлагают 100-120 тысяч тенге в месяц. Гендерные стереотипы, которыми до сих пор руководствуются многие работодатели, ставят женщин заведомо в неравные условия с мужчинами, фразой «женщинам никто не запрещает работать» противникам феминизма не отмахнуться - женщинам не запрещают, а не дают работать.
Примечательно то, что доля женщин среди специалистов, выполняющих научные исследования, на порядок выше, чем мужчин - 53,6%. Причем женщин кандидатов наук и докторов PhD также больше, чем мужчин. А это свидетельствует о том, что в системе высшего образования гендерные стереотипы не так крепки, и главной проблемой для карьерного роста казахстанок являются возросшая популярность традиционных ценностей, формирующий образ женщины-хранительницы очага, и работодатели не готовые подстраиваться под законодательные требования к организации труда. Женщинам необходимо обеспечивать декретный отпуск и выплаты, дети в глазах работодателей - слабое место. Хотя распространение практики декрета для мужчин сможет выровнять ситуацию.
Пока нефтегазовая отрасль остается зоной самых высоких заработков, важна и доля женщин в этой сфере. Рост числа обеспеченных женщин потянет за собой вовлечение женского населения в политическую жизнь. Пока у человека нет финансовой независимости, его голос будет не слышен для большинства.
Конечно, нельзя возлагать все надежды только на нефтегаз. В новые высокотехнологичные сферы, где гендерные стереотипы еще не успели укрепиться, уже сейчас необходимо привлекать больше женщин. Кроме социального значения, такие меры имеют благоприятный экономический эффект.
Обучая женщин техническим специальностям, предоставляя им место в горнодобывающей и обрабатывающей промышленности, строительстве, государство добьется большего эффекта, чем парламентскими квотами.
Согласно популярному исследованию McKinsey , к 2025 году глобальный ВВП мог бы увеличиться на $12 трнл, если все страны будут двигаться в сторону гендерного равенства наравне с наиболее быстро развивающимися из них. Когда женщины могут участвовать в рабочей силе и получать доступ к образованию, увеличивается численность рабочей силы, что приводит к увеличению объема производства и более высокому экономическому росту.
Мотивацией для женщин пробиваться в высокооплачиваемые отрасли, в частности нефтегазовую, могут стать примеры соотечественниц, которые смогли это сделать.
Kazenergy в своем исследовании о роли женщин в нефтегазовом секторе Казахстана отмечают, что женщины составляют 50% всех сотрудников на бизнес и административных должностях в энергетическом секторе, но только 19% сотрудников на технических и операционных должностях. Энергетическим компаниям не хватает талантливых женщин в своих руководящих командах. Во всех 36 компаниях, участвующих в опросе, женщины составляли всего 17% членов советов директоров и 12% руководителей высшего звена. В трети компаний в советах директоров не было женщин, в то время как почти в половине опрошенных компаний женщины не входили в состав высшего руководства. Главный вывод исследования - женщины есть, но их мало.
Топ женщин-лидеров в нефтегазовой отрасли Казахстана
Рейтинг «ТОП-30 женщин-лидеров нефтегазовой отрасли 2022» по версии Petrocouncil собрал самые значимые персоны из числа руководителей и производственных работников. Мы выбрали некоторых из них.
Светлана Салыкова, менеджер по инжинирингу НКОК
Имеет опыт работы в нефтегазовой отрасли более 12 лет. Окончила Кызылординский государственный университет по специальности гидротехнический инженер. В компании НКОК Светлана отвечает за все технические аспекты компании, принимала участие в разработках процедур, технических разработках, координировала работу различных технических команд и многое другое. Является важным сотрудником производственного отдела компании НКОК.
Алия Айкынбаева, менеджер по комплектованию системы сбора ПБР ТШО
Алия работает в нефтегазовой отрасли более 25 лет. С 1997 года работает в компании ТШО, начинала рядовым инженером. Один из ключевых менеджеров проекта ПБР проекта Gathering systems.
Слушаш Избасарова, управляющий директор КПО по трудовым ресурсам
Слушаш работает в нефтегазовой отрасли более 20 лет. Около 13 лет работала в компании НКОК. Свою трудовую карьеру начинала специалистом по обучению в Аджип ККО/НКОК, где доросла до руководителя по трудовым отношениям. Более 5 лет работает в компании Шелл и на текущий момент один из ключевых менеджеров по управлению людскими ресурсами компании КПО.
Айгерим Саргужиева, управляющий по договорной работе КПО
Начав карьеру в качестве рядового специалиста в отделе контрактов в 2006 году, продвигаясь по карьерной лестнице, Айгерим занимала разные должности за этот период времени. Айгерим управляет коллективом из 35 сотрудников, отвечающих за закуп разного рода оборудования и материалов и заключение контрактов на различные виды услуг путем проведения тендеров, переговоров, сотрудничая с соответствующими органами. Айгерим является председателем женского клуба КПО, где она занимается продвижением женского лидерства и развитием юных талантов. С 2014 года Айгерим имеет степень магистра в области организации поставок и логистики.
Алтынгуль Сарсенгалиева, главный геолог нефтегазодобывающего управления НГДУ «Озенмунайгаз»
Алтынгуль начала работать оператором добычи нефти в 1989 году в «ОзенМунайГаз», была также оператором пульта управления, инженером, ведущим геологом цеха, руководителем службы геологии и разработки НГДУ-2, начальником отдела геологии и разработки. С 2014 года является главным геологом НГДУ.
Әйел бөшке
Қазақстандағы мұнай-газ саласы республикалық бюджеттің 40%-дан астамын қамтамасыз етеді; Сонымен қатар, бұл ең жоғары жалақы алатын сала – мұнайшылар басқа кәсіп өкілдерінен орта есеппен екі есе көп жалақы алады. Сонымен қатар, мұнай өнеркәсібі әйелдер үшін мансап құру оңай емес, негізінен ерлер секторы болды және болып қала береді. FRESH CITY 8 наурыз қарсаңында мұнай-газ саласындағы әйелдердің үлесін арттыру саясаттағыдай неге маңызды екенін зерттеп, сонымен бірге қазақ мұнайының әйелдер келбеті туралы сөз етпек.
2020 жылы кезекті парламенттік сайлау алдында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев мәслихаттар мен Мәжілістегі әйелдер мен жастарға 30 пайыздық квотаны енгізген болатын. Заң шығарушы және өкілді органдардағы әйелдердің үлесі туралы бұл алаңдаушылық жаһандық тәжірибеден және жақын көршілеріміздің үлгісінен туындаған. 2019 жылы БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті біздің елімізге өмірдің барлық салаларында әйелдердің өкілдігі үшін 50 пайыздық квота белгілеуді ұсынды. Бұл әйелдерге қатысты гендерлік стереотиптер мен әлеуметтік кедергілерді жою, олар ел халқының кем дегенде жартысының (2022 жылғы халық санағы бойынша әйелдердің үлесі шамамен 51,4%) мүдделерін толық көрсете алуы үшін қажет.
Бірақ көптеген сарапшылар парламенттік квоталардың енгізілуі позитивті сексизмнің көрінісі және негізінен әйелдердің қоғамдағы кемсітушілік ұстанымын өзгертпейді деген пікірде. Біріншіден, бәсекелестік арқылы сайланбалы органда өз орнын жеңіп алған әйелдер зардап шегеді, өйткені олардың сіңірген еңбегі қоғамның «бұл тек квотаның арқасында» деген пікірімен өтеледі; екіншіден, сайлау тізімдеріне саяси өмірден алшақ, нақты өзгеріс енгізе алмайтын әйелдер енгізілді. Сонда сұрақ туындайды, қандай шаралар Қазақстанда гендерлік теңдікке қол жеткізуге көмектеседі? Шешімді мұнай-газ саласынан іздеу керек.
Мәселе мынада, мұнай-газ саласы елдегі ең жоғары орташа жалақыға ие. Жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету үшін қазақстандықтар мұнай-газ компанияларында немесе кен орындарына қызмет көрсететін құрылыс мердігерлерінде жұмыс табуға ұмтылады. Егер жұмыс берушілер жариялаған бос жұмыс орындарын қарастыратын болсақ, біліктілік талаптары төмен жұмыс орындарында ер адамдарға сұраныстың басым екендігі айқын болады. Әйелдер де жұмысқа алынады, бірақ көбінесе бұл мансаптық өсуді қамтамасыз етпейтін аз ақы төленетін жұмыс - қызметші, тазалықшы, асхана қызметкері және т.б.
Сондай-ақ мұнай-газ секторында жоғары білікті әйел кадрлар аз, Kazenergy мәліметтері бойынша, небәрі 24% (2020 жылғы мәліметтер). Жоғары ақы төленетін мамандықтар бойынша гендерлік шектеулер әйелдерді өз болашағын таңдау және отбасын асырау мүмкіндігінен айырады. Салыстырмалы түрде төмен жалақы қазақстандық әйелдерді не ата-анасына, не күйеуіне тәуелді етуге мәжбүр етеді.
Экономикалық зорлық-зомбылық – бұл бір адамның екінші бір адамның ақша және басқа да материалдық ресурстарын пайдалануын бақылау. Қазақстан Республикасы Экономика министрлігінің Статистика комитеті әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық бойынша зерттеу жүргізді, оның қорытындысы бойынша сауалнамаға қатысқандардың 6%-ы экономикалық зорлық-зомбылықты басынан кешірген. Экономикалық зорлық-зомбылықты жыныстық серіктестерден басқа әкелер мен өгей әкелер (24,5%), енелері (16,2%), сирек жағдайларда қайын аталар (4,9%) жасайды.
Қазақстандық «Феминита» феминистік ұйымы бірнеше жылдан бері әйелдерге тыйым салынған кәсіптер тізімін жою үшін, сондай-ақ мемлекеттік және жеке компанияларда гендерлік кемсітушілікке қарсы күресіп келеді. 2021 жылға дейін әйелдерге 229 мамандыққа тыйым салынды, олардың ішінде газ және электр дәнекерлеушілері, бульдозершілер, электриктер. Танымал жұмыс іздеу сайттарындағы бульдозершының жалақысы 500 мың теңгеге жетсе, қызметшіге айына 100-120 мың теңге ұсынылады. Көптеген жұмыс берушілер әлі де басшылыққа алатын гендерлік стереотиптер әйелдерді ерлермен тең емес жағдайда қоятыны анық; «Әйелдерге жұмыс істеуге ешкім тыйым салмайды» деген сөзді феминизмнің қарсыластары жоққа шығара алмайды - әйелдерге тыйым салынбайды, бірақ жұмыс істеуге рұқсат етілмейді.
Бір қызығы, ғылыми зерттеулермен айналысатын мамандар арасында әйелдердің үлесі ерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары – 53,6%. Оның үстіне ғылым кандидаттары мен PhD докторлары әйелдер арасында ерлерге қарағанда көбірек. Ал бұл жоғары білім беру жүйесінде гендерлік стереотиптердің соншалықты күшті еместігін көрсетеді және қазақстандық әйелдердің мансаптық өсуіндегі басты мәселе дәстүрлі құндылықтардың танымалдылығының артуы болып табылады, бұл әйелдің ошақ қасы ретіндегі имиджін қалыптастырады және жұмыс берушілердің еңбекті ұйымдастырудағы заң талаптарына бейімделуге дайын емес. Әйелдерге декреттік демалыс пен жәрдемақы беру қажет; балалар жұмыс берушілердің алдында осал жер. Ерлерге арналған декреттік демалыс тәжірибесінің таралуы жағдайды теңестіре алады.
Мұнай-газ саласы ең жоғары табыс саласы болып қала бергенімен, бұл саладағы әйелдердің үлесі де маңызды. Ауқатты әйелдердің көбеюі әйелдер халқының саяси өмірге араласуына әкеледі. Адам қаржылық тәуелсіздікке ие болмайынша, оның дауысы көпшілікке естілмейді.
Әрине, тек мұнай мен газға ғана үміт арта алмайсың. Гендерлік стереотиптер әлі қалыптаса қоймаған жаңа жоғары технологиялық аймақтарда қазір әйелдерді көбірек тарту қажет. Мұндай шаралар әлеуметтік маңыздылығымен қатар, тиімді экономикалық нәтиже береді.
Әйелдерді техникалық мамандықтарға оқытып, тау-кен және өңдеу өнеркәсібінде, құрылыста орын беру арқылы мемлекет парламенттік квотадан да үлкен нәтижеге қол жеткізеді.
Танымал McKinsey зерттеуіне сәйкес, егер барлық елдер ең жылдам дамып келе жатқан елдермен тең дәрежеде гендерлік теңдікке көшсе, жаһандық ЖІӨ 2025 жылға қарай 12 триллион долларға артуы мүмкін. Әйелдер жұмыс күшіне қатысып, білім алуға қол жеткізе алса, жұмыс күші көбейеді, бұл өндіріс көлемінің ұлғаюына және жоғары экономикалық өсуге әкеледі.
Әйелдердің жалақысы жоғары салаларға, атап айтқанда, мұнай мен газға енуге деген мотивациясы мұны істей алған отандастардың мысалы бола алады.
Kazenergy компаниясы Қазақстандағы мұнай-газ секторындағы әйелдердің рөліне арналған зерттеуінде энергетика саласындағы іскерлік және әкімшілік лауазымдардағы барлық қызметкерлердің 50%-ын әйелдер құрайтынын, бірақ техникалық және операциялық лауазымдардағы қызметкерлердің тек 19%-ын құрайтынын атап өтті. Энергетикалық компанияларда көшбасшылық командаларда дарынды әйелдер жетіспейді. Сауалнамаға қатысқан барлық 36 компанияда әйелдер басқарма мүшелерінің 17% және жоғары лауазымды тұлғалардың 12% құрады. Компаниялардың үштен бірінде директорлар кеңесінде әйелдер болған жоқ, ал сауалнамаға қатысқан компаниялардың жартысына жуығы жоғары басшылықта әйелдер болған жоқ. Зерттеудің негізгі қорытындысы - әйелдер бар, бірақ олар аз.
Қазақстанның мұнай-газ саласының жетекші әйелдері
Petrocouncil мәліметтері бойынша «Мұнай және газ саласындағы ТОП 30 көшбасшы әйел-2022» рейтингі менеджерлер мен өндіріс жұмысшылары арасындағы ең маңызды адамдарды біріктірді. Біз олардың кейбірін таңдадық.
Светлана Салықова, NCOC инженерлік менеджері
Мұнай-газ саласында 12 жылдан астам тәжірибесі бар. Қызылорда мемлекеттік университетін инженер-гидротехник мамандығы бойынша бітірген. NCOC-те Светлана компанияның барлық техникалық аспектілеріне жауап береді, процедураларды әзірлеуге, техникалық әзірлемелерге қатысты, әртүрлі техникалық топтардың жұмысын үйлестірді және т.б. Ол NCOC өндірістік бөлімінің маңызды қызметкері.
Әлия Айқынбаева, ТШО ККЖ жинау жүйесінің сатып алу менеджері
Әлияның мұнай-газ саласында 25 жылдан астам еңбек етіп келеді. 1997 жылдан бері ТШО-да қарапайым инженерден бастап жұмыс істейді. Жинақтау жүйелері жобасының ККЖ жобасының негізгі менеджерлерінің бірі.
Слушаш Ізбасарова, КПО-ның адам ресурстары жөніндегі басқарушы директоры
Слушаш мұнай-газ саласында 20 жылдан астам жұмыс істейді. Ол NCOC компаниясында 13 жылдай жұмыс істеді. Ол өзінің еңбек жолын Adgip KCO/NCOC компаниясында оқыту жөніндегі маман ретінде бастады, ол жерде еңбек қатынастары бойынша менеджер лауазымына дейін көтерілді. Ол Shell компаниясында 5 жылдан астам жұмыс істейді және қазіргі уақытта КПО-дағы негізгі адам ресурстары менеджерлерінің бірі болып табылады.
Әйгерім Сарғожиева, КПО келісімшарт бойынша менеджері
Еңбек жолын 2006 жылы келісім-шарттар бөлімінде қатардағы маман болып бастаған Әйгерім осы уақыт аралығында мансаптық баспалдақта жүріп, түрлі қызметтерді атқарды. Әйгерім 35 жұмысшыдан тұратын топты басқарады, әртүрлі типтегі жабдықтар мен материалдарды сатып алуға және тендерлер, келіссөздер және тиісті органдармен бірлесіп қызмет көрсетудің әртүрлі түрлеріне келісім-шарттар жасауға жауапты. Aigerim is the chairman of the KPO women's club, where she promotes women's leadership and develops young talents. Since 2014, Aigerim has a master's degree in supply chain management and logistics.
Алтынгүл Сәрсенғалиева, «Өзенмұнайгаз» МГДУ мұнай-газ өндіру басқармасының бас геологы
Алтынгүл 1989 жылы «ӨзенМұнайГаз» кәсіпорнында мұнай өндіру операторы болып жұмыс істей бастады, сонымен қатар басқару пультінің операторы, инженер, жетекші цех геологы, НГДУ-2 геология және игеру қызметінің бастығы, геология және игеру бөлімінің бастығы болды. 2014 жылдан бастап НГДУ бас геологы.
