Памятники истории и культуры являются не только основными достопримечательностями, способствующими развитию туризма, но и гордостью любого города. Наш город Уральск, находящийся на стыке Европы и Азии славен своим богатым историческим прошлым, издревле объединяющим культуры двух великих народов. Ни в одном городе Казахстана, не сохранилось такого большого количества старинных храмов и древних мест, получивших славу святых и намоленных. Эти места силы не смогла уничтожить ни большевистская власть, уничтожавшая храмы «по просьбе трудящихся», ни само время. И сегодня у сохранившегося сакрального наследия Приуралья есть шанс стать основой для создания Золотого Кольца Казахстана.
Автор: Редакция Fresh City
XVIII века. Это редкость для нашего города, так как большинство исторических зданий, составляющих ансамбль старого города, датируются XIX веком. Кроме того, это первое кирпичное здание в Уральске. Писательница- краевед Галина Гурьева отмечает, что деревянный собор был построен не позднее 1705-1706 годов неизвестными мастерами. Но храм сгорел в 1723 году, и через два года в 1725 году на этом месте в Уральске построили новую церковь, но тоже деревянную. В 1740 году казаки решили строить новый кирпичный храм вместо деревянной церкви. «Кирпичный Собор заложен в 1741 году. Фамилию мастера-«новгородца», помогавшего строить храм, летопись не оставила, но храм построен в Псково-Новгородском стиле. Для того чтобы состоялась первая кирпичная постройка в городе - Собор, в тогдашнем Яицком городке создали первый кирпичный завод, с которого и началась уральская промышленность. Новгородско-Псковскую архитектурную школу также называют Северной, она принципиально отличается от другой школы русского храмового зодчества - Владимиро-Суздальской. В те неспокойные времена храм выполнял функцию не только духовной обители, но и крепости, и иногда был последним пристанищем при вражеском налете и захвате города, поэтому главное внимание при строительстве таких храмов уделялось мощности и массивности», - пишет Галина Гурьева в своей книге «Летит столетье над Уралом».
Старый Собор действительно выглядит как крепость - массивные стены, небольшие окна снабжены решетками, а в целом внешнее убранство храма очень простое. Стены Михайло-Архангельского Собора выдержали даже удары пушечных ядер Пугачева. Сохранились исторические сведения о том, что в Соборе пережил осаду Уральска сын командующего крепостью, будущий баснописец Иван Андреевич Крылов. Об этом сохранились документы, на которые ссылался ныне покойный краевед Щербанов Николай Михайлович. В декабре 1773 года Яицкий городок почти захвачен «набеглым царем». Перед решающим штурмом комендант крепости Симонов передал командование смелому и решительному офицеру Андрею Крылову, отцу маленького Вани. Также Николай Михайлович отмечал, что версий о пребывании Крылова в нашем городе несколько, некоторые исследователи ошибочно считают, что будущий баснописец во время осады был в Оренбурге с матерью, но местные исследователи доказали, что уехать семья Крыловых собиралась, но не успела. Основанием для этих сведений стали два исторических документа: журнала коменданта Симонова и указа Пугачева. Дело в том, что взбешенный столь долгой осадой непокорного Яицкого городка Пугачев поклялся убить семью капитана Крылова после взятия крепости и даже указал улицу, на которой он повесит мальчика с матерью. Но планам Пугачева не суждено было сбыться. Несмотря на то, что осада длилась очень долгое время, Яицкий городок не покорился врагу.
Николай Михайлович Щербанов в одном из своих трудов по литературному краеведению в Приуралье указал на то, что в творчестве Крылова встречается тема Уральска, например, некоторые слова, употребляющиеся в казачьих диалектах. А также ученый назвал примечательным факт, что воспоминания Крылова об осаде Яицкого городка мог использовать и А.С.Пушкин в «Истории Пугачевского бунта» и «Капитанской дочке». Автор ссылается на эпизод, когда Марья Миронова тоже не успела уехать в Оренбург и осталась в крепости, полностью повторяет реальную ситуацию, в которой оказался Ваня Крылов.
Михайло-Архангельский Собор стал настоящим сакральным местом для великих представителей мировой литературы. Так, кроме Крылова, в Соборе побывал Александр Сергеевич Пушкин, который в 1833 году прибыл в Уральск, чтобы собрать правдивые сведения о Пугачевском восстании для своих произведений. Поэт осмо
трел Собор и поговорил со старожилами, свидетелями тех событий. А в 1837 году в Соборе молился поэт Василий Жуковский вместе со своим воспитанником, цесаревичем Александром Николаевичем. Сопровождавший наследника в поездке Владимир Даль, бывший в то время чиновником по особым поручениям, так и записал слова местной жительницы, услышанные в толпе: «Царского племени не видывали со времен Петра Федоровича» (т.к. Пугачев представлялся государем Петром III). И сегодняшнее поколение жителей Уральска может гордиться святой твердыней, где ступала нога великих людей, светочей не только русской, но и мировой литературы.
Золотые купола над седым УраломЗолотые купола над седым УраломЗолотые купола над седым Уралом
Намоленный скит на берегу озера
Есть у нас в области сакральное место, которое несмотря на то, что оно почти разрушено, тем не менее излучает мощную духовную силу, и ее чувствуют все, кому довелось здесь побывать. Это руины женского старообрядческого монастыря на берегу Садовского озера, что в Байтерекском районе. В мире оно до сих пор называется Обителью, а рядом располагается поселок с одноименным названием. Монастырь был взорван большевиками во время революции, здесь же были расположены старообрядческие скиты. Старообрядцы, укрывающиеся от преследований, выбрали это место неслучайно - Садовское озеро в то время было расположено весьма далеко от Уральска, а его подковообразная форма была естественной защитой для Обители с трех сторон и затрудняла доступ неприятеля к этому месту. К сожалению, до наших времен от строений остались лишь остатки фундамента, но в окрестностях можно найти старинные надгробия, надписи на которых можно разобрать с трудом, руины скитов и древние кресты. Краеведы рассказывают, что этот скит создали женщины, потерявшие в войнах мужей и сыновей, оставшиеся одни. Они пришли на это место и выстроили обитель, чтобы молиться за своих павших родных. Около двух десятков лет скитом руководила игуменья Феофания, первая настоятельница монастыря. Наказной атаман Бородин и местные уральские власти того времени считали своим долгом не только посещать намоленное место, но и помогать женскому монастырю денежными средствами, содействовать в строительстве, и ремонте, особенно, когда обитель затапливало в весенний паводок. Ведь скит стоял рядом с Чаганом и Деркулом, да и Садовское озеро всегда было полноводным в те времена. Также считалось, что обитель притягивала не только тех, кто хотел помочь монастырю материально, чтобы вымолить отпущение грехов, но и тех, кто был, мягко говоря, не в ладах с законом. Были среди них больные и раненые, которых выхаживали обитательницы монастыря. По описанию Г. Гурьевой в книге «Летит столетье над Уралом», в одну из ночей в обители был пожар, уничтоживший все строения, в том числе и часовню с бесценными иконами. Из монахинь и послушниц монастыря никого не нашли. Говорят, что тогдашняя игуменья монастыря, матушка Иферия, увела всех тайными подземными ходами, в которых прекрасно ориентировалась. В 1992 году эта территория получила статус государственного памятника природы «Садовское озеро».
Она занимает 150 гектаров вместе с озером, прилегающими к ней землями и так называемым полуостровом. По берегу озера растут кустарниковые ивы и тополя, на северо-западе - клены и заброшенные посадки яблонь. На территории Садовского озера, как отмечают экологи, растет 172 вида растений, из них 6 видов - исчезающие и краснокнижные.
Уральск - хранитель мирной духовности Уральск называют самым миролюбивым городом в плане религии и духовности. За все время существования города и области здесь мирно сосуществовали представители ислама, православного христианства, католичества и даже старообрядчества. Краевед, автор историко-краеведческих маршрутов по Приуралью Нина Пустобаева рассказала, что в нашем городе с XVII века вместе селились и жили представители разных этносов и вероисповеданий, и рядом строились церкви и мечети. И Уральск, пожалуй, единственный город, где ни разу не было конфликтов на религиозной почве, настолько у жителей развито уважение друг к другу, в том числе и к религии. Когда в советское время вера и религия были объявлены пережитками прошлого, запрещалось вести конфессиональную деятельность, люди сохранили духовность в своих семьях. И не только духовность - благодаря таким подвижникам, до нашего времени сохранились редкие агиографические тексты на церковнославянском и арабском языках, древние иконы, приспособления для религиозных обрядов.
Сделать Уральск привлекательнее для туристов На сегодняшний день православные сакральные объекты Приуралья пока еще не включены в карту «100 сакральных мест Казахстана». Хотя, например, Кафедральный Собор Михаила Архангела, считающийся самой старой постройкой в Уральске, и первым кирпичным зданием в нашем краю, находится в государственном списке памятников истории и культуры республиканского значения в качестве элемента градостроительного комплекса, часть старого Уральска от центра города до исторической части под названием Курени, XVII-XX века. С момента запуска спецпроекта «Сакральная география Казахстана» паломнический туризм в Казахстане вырос в 1,5 раза. При том, что посещение объектов респондентами не ограничивалось какой-то одной местностью. Люди путешествовали по разным регионам страны. В 2019 году был издан Закон РК «Об охране и использовании объектов историко- культурного наследия», который обеспечивает охрану государством всех сакральных и культурных объектов. Список сакральных объектов Казахстана был обновлен в 2019 году, работа по внесению в него и других объектов продолжается. Многое здесь зависит от активности регионов и предложений, поступивших от них.
Возможно, что и нашим землякам следует проявлять больше активности в этом вопросе. Можно организовать общественные слушания, круглые столы с участием представителей местной исполнительной власти и краеведов, историков, экспертов, чтобы расширить список «100 сакральных мест Казахстана» новыми объектами от нашей области, куда войдут и православные святыни. Ведь как известно паломнический туризм является одним из популярных видов досуга во всем мире и чем больше будет информации о наших святых местах, тем больше людей захотят посетить их и это будет большим плюсом для развития туризма.
Золотые купола над седым УраломЗолотые купола над седым УраломЗолотые купола над седым УраломЗолотые купола над седым Уралом
Сұр Жайық үстінде алтын күмбездер
Тарихи-мәдени ескерткіштер туризмнің дамуына үлес қосатын басты көрікті жерлер ғана емес, кез келген қаланың мақтанышы. Еуропа мен Азияның түйіскен жерінде орналасқан Орал шаһарымыз ежелден екі ұлы халықтың мәдениетін біріктірген өзінің бай тарихи тарихымен әйгілі. Қазақстанның бірде-бір қаласында әулиелер мен дұғалардың даңқын алған мұндай көп көне храмдар мен көне орындар сақталмаған. Шіркеулерді «еңбекші халықтың өтінішімен» қиратқан большевиктер үкіметі де, уақыттың өзі де бұл билік орындарын бұза алмады. Ал бүгінде Оралдың сақталған киелі мұрасы Қазақстанның Алтын сақинасын құруға негіз болуға мүмкіндік алды.
XVIII ғасыр. This is a rarity for our city, since most of the historical buildings that make up the ensemble of the old city date back to the 19th century. In addition, this is the first brick building in Uralsk. Local history writer Galina Guryeva notes that the wooden cathedral was built no later than 1705-1706 by unknown craftsmen. But the temple burned down in 1723, and two years later, in 1725, a new church was built on this site in Uralsk, but also wooden. In 1740, the Cossacks decided to build a new brick temple instead of a wooden church. «Кірпіш соборы 1741 жылы қаланған. Шежіре ғибадатхананы салуға көмектескен «новгородтық» шебердің есімін қалдырған жоқ, бірақ ғибадатхана Псков-Новгород стилінде салынды.Қаладағы бірінші кірпіш ғимараты - Собордың - орын алуы үшін бірінші кірпіш зауыты Новгород қаласында, содан кейін Новгородск өнеркәсібінен басталды. сәулет мектебін Солтүстік деп те атайды, ол басқа орыс храмы сәулет мектебінен - Владимир-Суздаль мектебінен түбегейлі ерекшеленеді, сол кездегі ғибадатхана тек рухани монастырь ретінде ғана емес, сонымен қатар бекініс ретінде де қызмет етті, кейде жаудың шабуылы мен қаланы басып алу кезінде соңғы пана болды, сондықтан Г. Ғасыр Жайық үстінде ұшады».
Ескі собор шынымен де бекініске ұқсайды - үлкен қабырғалар, торлармен жабдықталған шағын терезелер және жалпы ғибадатхананың сыртқы безендірілуі өте қарапайым. Архангел соборының қабырғалары тіпті Пугачевтің зеңбіректерінің соққыларына төтеп берді. Бекініс қолбасшысының ұлы, болашақ фабулист Иван Андреевич Крыловтың собордағы Орал қоршауынан аман қалғаны туралы тарихи деректер сақталған. Бұл туралы қазір қайтыс болған өлкетанушы Николай Михайлович Щербанов сілтеме жасаған құжаттар сақталған. 1773 жылы желтоқсанда Яицкий қаласын «рейдер патшасы» басып алды. Шешуші шабуыл алдында бекініс коменданты Симонов команданы кішкентай Ваняның әкесі батыл және шешуші офицер Андрей Крыловқа берді. Николай Михайлович сонымен қатар Крыловтың біздің қалада болуы туралы бірнеше нұсқалар бар екенін атап өтті; кейбір зерттеушілер болашақ фабулист қоршау кезінде анасымен бірге Орынборда болды деп қателеседі, бірақ жергілікті зерттеушілер Крыловтар отбасының кетуді жоспарлағанын, бірақ үлгермегенін дәлелдеді. Бұл мәліметтерге екі тарихи құжат негіз болды: комендант Симоновтың журналы және Пугачевтің жарлығы. Мәселе мынада, бүлікшіл Яицкий қаласын ұзақ уақыт қоршауға алған Пугачев бекіністі басып алғаннан кейін капитан Крыловтың отбасын өлтіремін деп ант етіп, тіпті бала мен оның анасын дарға асатын көшені де көрсеткен. Бірақ Пугачевтің жоспарлары орындалмады. Қоршау өте ұзақ уақытқа созылғанына қарамастан, Яицкий қаласы жауға бағынбады.
Николай Михайлович Щербанов Оралдағы әдеби өлкетану туралы еңбектерінің бірінде Орал тақырыбы Крыловтың шығармаларында кездесетінін, мысалы, казак диалектілерінде қолданылатын кейбір сөздерді атап көрсетті. Ғалым сонымен бірге А.С. Пушкин Крыловтың Яицкий қаласын қоршау туралы естеліктерін «Пугачев көтерілісінің тарихы» және «Капитанның қызы» шығармаларында да пайдалана алады. Автор Марья Миронованың Орынборға кетіп үлгермей, бекіністе қалған эпизодына сілтеме жасап, Ваня Крыловтың басынан өткен нақты жағдайды толығымен қайталайды.
St. Michael the Archangel Cathedral has become a real sacred place for great representatives of world literature. Сонымен, Крыловтан басқа, 1833 жылы Оралға Пугачев көтерілісі туралы шынайы мәліметтерді өз шығармалары үшін жинау үшін келген Александр Сергеевич Пушкин соборға келді. Ақын Осмо
Собор дірілдеп, сол оқиғалардың куәсі болған ескі адамдармен сөйлесті. Ал 1837 жылы ақын Василий Жуковский өзінің шәкірті Царевич Александр Николаевичпен бірге соборда дұға етті. Сапарда мұрагермен бірге болған, сол кезде арнайы тапсырма бойынша шенеунік болған Владимир Даль жұртшылық арасында естіген жергілікті тұрғынның: «Патша руы Петр Федоровичтің заманынан бері көрінбейді» (Пугачев өзін император Петр III деп таныстырғандықтан) сөзін жазып алған. Орал тұрғындарының бүгінгі ұрпағы ұлы тұлғалар, тек орыс қана емес, әлем әдебиетінің майталмандары табан тіреген киелі қорғанды мақтан ете алады.
Көл жағасындағы дұға монастырь
Өңірімізде жойылып кете жаздаса да, құдіретті рухани күш нұрын шашып, оны осында болған әрбір адам сезетін киелі жер бар. Бұл Бәйтерек аймағындағы Садовское көлінің жағасындағы әйелдердің ескі сенушілер монастырының қирандылары. Дүние жүзінде оны әлі күнге дейін Қонақ деп атайды, жақын жерде осы аттас ауыл бар. Төңкеріс кезінде большевиктер монастырьді жарып жіберген және мұнда ескі сенушілердің эрмитаждары орналасқан. Қуғын-сүргіннен жасырынған ескі сенушілердің осы жерді таңдауы кездейсоқ емес – Садовское көлі ол кезде Оралдан өте шалғайда орналасқан және оның жылқы тәрізді пішіні монастырь үшін үш жағынан табиғи қорғаныс болып, жаудың бұл жерге жетуін қиындатқан. Өкінішке орай, бүгінгі күнге дейін ғимараттардан тек іргетастың қалдықтары ғана қалды, бірақ оның маңайында ежелгі құлпытастарды, жазуларын анықтау қиынға соғатын ғибадатханалар қирандылары мен ежелгі кресттерді табуға болады. Өлкетанушылар бұл монастырьді соғыста күйеуі мен ұлдарынан айырылып, жалғыз қалған әйелдер салған дейді. Олар осы жерге келіп, қайтыс болған туыстарына дұға ету үшін монастыр салды. Шамамен жиырма жыл бойы монастырьді монастырдың бірінші аббаты Аббесс Феофания басқарды. Бұйрық берілген атаман Бородин мен сол кездегі Оралдың жергілікті билігі тек намаз оқитын орынға бару ғана емес, сонымен қатар монастырьға ақшалай көмек көрсету, құрылыс пен жөндеу жұмыстарына көмектесуді, әсіресе көктемгі су тасқыны кезінде монастырьді су басқан кезде, өздерінің міндеті деп санады. Өйткені, монастырь Шаған мен Деркүлдің қасында тұрды, ал Садовское көлі бұл күндері суға толы болатын. Сондай-ақ, монастырь монастырьға кешірім сұрау үшін ақшалай көмектескісі келетіндерді ғана емес, сонымен қатар, жұмсақ тілмен айтқанда, заңға қайшы келетіндерді де тартты деп есептелді. Олардың арасында монастырь тұрғындары емген науқастар мен жаралылар болды. Г.Гурьеваның «Ғасыр Жайық үстінде ұшады» кітабындағы сипаттамасына сәйкес, бір түнде монастырда өрт шығып, барлық ғимараттарды, соның ішінде баға жетпес иконалар салынған шіркеуді де қиратты. Монастырдағы монахтар мен жаңадан келгендердің ешқайсысы табылмады. Олардың айтуынша, монастырдың сол кездегі аббаты Иферия ана барлығын өзі жақсы білетін жасырын жерасты өткелдері арқылы алып кеткен. 1992 жылы бұл аумақ «Садовское көлі» мемлекеттік табиғи ескерткіші мәртебесін алды.
Көлмен, іргелес жатқан жерлермен және түбегі деп аталатын жермен бірге 150 га жерді алып жатыр. Көл жағасында бұталы талдар мен теректер, солтүстік-батыста үйеңкілер мен қараусыз қалған алма ағаштары өседі. Садовское көлінің аумағында, экологтар атап өткендей, өсімдіктердің 172 түрі өседі, оның 6 түрі жойылып кету қаупінде және Қызыл кітапқа енгізілген.
Орал – бейбітшілік руханиятының сақтаушысы Орал діні мен руханият жағынан ең бейбіт қала деп аталады. Қала мен аймақ өмір сүрген уақыт ішінде мұнда ислам, православиелік христиандық, католицизм өкілдері, тіпті ескі діндарлар тату-тәтті өмір сүрді. Өлкетанушы, Оралдағы тарихи-өлкетану маршруттарының авторы Нина Пустобаева қаламызда 17 ғасырдан бері түрлі этностар мен конфессиялардың өкілдері қоныстанып, бірге өмір сүріп жатқанын, оның маңында шіркеулер мен мешіттер бой көтергенін айтты. Ал Орал – бұрын-соңды діни негізде қақтығыстар болмаған, тұрғындарының бір-біріне, оның ішінде дінге деген құрметі соншалықты дамыған жалғыз қала болса керек. Кеңес дәуірінде сенім мен дін өткеннің жәдігері болып жарияланып, діни әрекеттерге тыйым салынған кезде адамдар өз отбасында руханилықты сақтап қалды. Сондай-ақ руханилық қана емес - осындай табынушылардың арқасында шіркеу славян және араб тілдеріндегі сирек гагиографиялық мәтіндер, ежелгі иконалар мен діни рәсімдерге арналған құрылғылар бүгінгі күнге дейін сақталды.
Оралды туристер үшін тартымды ету Оралдың православиелік киелі орындары күні бүгінге дейін «Қазақстанның 100 киелі орны» картасына енген жоқ. Мысалы, Оралдағы ең көне ғимарат және облысымыздағы бірінші кірпіш ғимарат болып саналатын Архангел Михайл соборы қала құрылысы кешенінің элементі ретінде республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде болса да, ескі Оралдың қала орталығынан Курени деп аталатын тарихи бөлігіне дейінгі бөлігі, XVII-XX ғасырлар. «Қазақстанның қасиетті географиясы» арнайы жобасы іске қосылғаннан бері Қазақстанда қажылық туризмі 1,5 есеге өсті. Респонденттердің сайттарға кіруі тек бір аймақпен шектелмегеніне қарамастан. Адамдар еліміздің әр өңіріне сапар шекті. 2019 жылы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Заңы шықты, ол барлық киелі және мәдени нысандарды мемлекеттік қорғауды қамтамасыз етеді. 2019 жылы Қазақстандағы киелі нысандардың тізімі жаңартылды, оны басқа нысандармен толықтыру жұмыстары жалғасуда. Бұл жерде көп нәрсе өңірлердің белсенділігіне, олардан түскен ұсыныстарға байланысты.
Бұл мәселеде жерлестеріміз белсенділік танытуы әбден мүмкін. «Қазақстанның 100 киелі жері» тізімін облысымыздан жаңа нысандармен толықтыру мақсатында жергілікті атқарушы билік өкілдері мен өлкетанушылар, тарихшылар, сарапшылардың қатысуымен қоғамдық тыңдаулар, дөңгелек үстелдер ұйымдастыруға болады, оның ішінде православиелік қасиетті орындар да бар. Өйткені, қажылық туризмі бүкіл әлемде кең таралған демалыс түрлерінің бірі екенін білесіздер, біздің киелі жерлеріміз туралы ақпарат неғұрлым көп болса, соғұрлым олардың келуге құштарлығы артады және бұл туризмді дамытуға үлкен плюс болмақ.
