Бизнес и индустрия • FRESH CITY •

Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом

Разработка песчано-гравийных карьеров на землях государственного лесного фонда (ГЛФ) и в прибрежных зонах рек постепенно превращается в один из самых острых конфликтов между экономическим развитием и сохранением экосистем. В условиях климатических изменений, опустынивания и потери биоразнообразия этот вопрос выходит за рамки простого недропользования - он становится маркером зрелости государственной экологической политики и уровня диалога между властью и обществом.

Автор:
Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом

Закон и реальность: лазейки вместо запретов

С юридической точки зрения добыча ПГС на землях ГЛФ возможна - при наличии экологического заключения и согласования с местными исполнительными органами (МИО), как указано в статье 54 Лесного кодекса РК. Однако отсутствие прямого запрета создаёт «серую зону», которой активно пользуются недропользователи. Эта правовая неопределённость обостряет конфликт интересов: общество требует запрета, госорганы ограничены в полномочиях, а предприниматели действуют в рамках закона, но вопреки интересам экологии.

Дархан Закарин, заместитель начальника Управления природных ресурсов ЗКО, подтверждает:

«Прямо запрещающих статей у нас нет. Поэтому мы не можем отказать, если заявка сопровождается положительным заключением ОВОС».

При проведении оценки воздействия на окружающую среду (ОВОС) должно учитываться мнение населения - с оформлением протокола общественных слушаний. Однако на практике эта норма носит рекомендательный, а не обязательный характер. Недропользователи оспаривают решения природоохранных ведомств в судах - и нередко выигрывают.

«Когда речь идёт о разработке карьера вблизи населённых пунктов, в водоохранных зонах - там, где добыча ПГС нанесёт ущерб экологии, - мы запрашиваем протокол общественных слушаний. Если население против - отказываем в разрешении», - пояснил руководитель департамента экологии ЗКО Мурат Ермеккалиев.

Тем не менее общественные слушания зачастую носят формальный характер: информация публикуется на эко-портале, за которым большинство населения не следит, а мероприятия проводятся в рабочее время. Результат - низкая явка и обвинения в манипуляции.

Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом
Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом

Экологическая цена: леса, почвы, водоёмы

Главная претензия общества и экологов - необратимые последствия для окружающей среды.

Профессор ЗКУ им. М. Утемисова, кандидат географических наук Кажмурат Ахмеденов отмечает:

«Разработка карьеров в поймах рек нарушает гидробаланс, способствует загрязнению воды, разрушает русла, губит флору и фауну. Наш регион - это 30% видового состава пернатых Казахстана. Один сантиметр плодородной почвы здесь формируется 250-300 лет. Разрушается не только площадь карьера, но и прилегающие территории: большегрузные машины выбивают почву, уничтожают растительность, что снижает водоудерживающую способность, способствует эрозии и опустыниванию. В условиях климатических изменений - это критически опасно».

Согласно статье 238, пункту 8 Экологического кодекса РК, после завершения разработки карьера недропользователь обязан провести рекультивацию и восстановление плодородного слоя. Аналогичная норма закреплена в Законе о недрах. Но кто и как контролирует выполнение этих требований - остаётся неясным.

Руководитель экологического объединения «Телегей» Дауренбек Сахым говорит:

«За пять лет мониторинга - ни одного примера полноценной рекультивации. Только котлованы, разрушенные леса и исчезнувшие пляжи. Природа не восстанавливается. Эти территории выглядят как пейзажи с безжизненных планет - кратеры и пыль. В районе посёлка Желаево - более 20 карьеров. Даже городской лес у завода «Металлист» полностью изрыт. Несмотря на протесты населения, пляжа больше нет».

Начальник ДЭ ЗКО М. Ермеккалиев поясняет, что экологи лишены полномочий по контролю за недропользованием - они переданы МИО:

«Соблюдение условий лицензий и госконтроль за добычей ПГС находятся в ведении местных исполнительных органов и МИИР РК. Мы не можем вмешиваться, даже если поступают обращения от граждан. В старом Экокодексе был предусмотрен государственный контроль за недрами, но в новой редакции он исключён».

Между тем регион безвозвратно теряет самый ценный ресурс - плодородную почву.

Из-за засушливого климата лесная растительность сосредоточена только в поймах рек - там же, где находятся основные месторождения ПГС и глины. Леса, хоть и считаются возобновляемым ресурсом, восстанавливаются десятилетиями. При этом из-за климата приживаемость ценных пород деревьев крайне низка. Очевидно, что рациональнее сохранять имеющиеся экосистемы, чем пытаться возродить их заново.

Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом
Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом

Противоречия в нормативной базе

Существующее законодательство содержит внутренние противоречия. Закон о недрах разрешает добычу ПГС в пределах утверждённых месторождений. Однако статья 25, пункт 4, запрещает проведение работ на землях водного фонда.

«Водоохранная полоса р. Жайык - 35-50 м, зона - от 500 до 2000 м. В старой редакции Водного кодекса запрещалось нарушать почвенный и травяной покров. В новой редакции (ст. 86) прямо запрещены операции по недропользованию на поверхностных водных объектах, за исключением отдельных случаев: разведки подземных вод, старательства, добычи соли и т. д.», - пояснил руководитель отдела Жайык-Каспийской межбассейновой инспекции Канат Отегалиев.

Однако водоохранные зоны и полосы зачастую не выделены официально, особенно на землях ГЛФ. Это упрощает выдачу разрешений и создаёт дополнительные лазейки. В то же время существуют нормы, запрещающие работы, нарушающие почвенный покров на расстоянии 500 м от реки - даже если зона не выделена.

Так, например, пляж у завода «Металлист» не входит в ГЛФ, но является городским лесом. Там должен действовать режим водоохранной полосы и зоны - однако фактически добыча продолжается.

Ущерб против выгоды: несопоставимые величины

Финансовая логика проста: предприниматель получает прибыль, государство - налоги. Но экологические издержки ложатся на плечи природы и общества. Один сантиметр почвы формируется столетиями, а уничтожается за считанные месяцы. Даже при условии рекультивации (которая почти не проводится), восстановление биосферы займёт десятки лет. А в условиях засухи - маловероятно.

Примеры гражданского сопротивления

Село Аксуат стало символом сопротивления. Местные жители при поддержке экологов неоднократно срывали общественные слушания, покидали залы, протестовали против раскопок в пойме Урала.

«Кажется, это уже десятые слушания. Мы каждый раз отказываемся, а они снова и снова возвращаются. Сколько можно?» - возмущается Дауренбек Сахым.

В 2023 году благодаря общественному давлению суд признал недопустимость проведения работ из-за нарушений при ОВОС. Это стало прецедентом, но не остановило волну заявок на добычу.

Экологи настаивают на системных мерах:

Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом
Разработка ПГС на землях ГЛФ и в водоохранных зонах: конфликт между правом, природой и обществом

Вызов экологической зрелости

Дархан Сариев, председатель Западно-Казахстанского эко-географического общества, подчёркивает:

«Индустриальное развитие не должно идти в ущерб природе. Разработка карьеров на землях ГЛФ - это не просто технический вопрос. Это тест на зрелость государственной экологической политики. Выбор стоит между краткосрочной выгодой и долгосрочным будущим. А значит - речь не о ПГС, а о наших ценностях».

СҚҚ жерлерінде және су қорғау аймақтарында АСГ дамуы: заң, табиғат және қоғам арасындағы қайшылық

Мемлекеттік орман қорының (МҚҚ) жерлерінде және өзендердің жағалау аймақтарында құм-қиыршық тас карьерлерін игеру біртіндеп экономикалық даму мен экожүйені сақтау арасындағы ең өткір қайшылықтардың біріне айналуда. Климаттың өзгеруі, шөлейттену және биоәртүрлілікті жоғалту жағдайында бұл мәселе қарапайым жер қойнауын пайдалану шеңберінен шығады – ол мемлекеттік экологиялық саясаттың жетілгендігінің және билік пен қоғам арасындағы диалог деңгейінің маркеріне айналады.

Заң және шындық: тыйымдардың орнына бос орындар

Құқықтық тұрғыдан алғанда, ӨҚҚ жерлерінде АСГ өндіру - Қазақстан Республикасы Орман кодексінің 54-бабында көрсетілгендей экологиялық қорытынды және жергілікті атқарушы органдармен (ЖСҚ) келісім болған жағдайда мүмкін болады. Дегенмен, тікелей тыйым салудың болмауы жер қойнауын пайдаланушылар белсенді пайдаланатын «сұр аймақты» тудырады. Бұл құқықтық белгісіздік мүдделер қақтығысын күшейтеді: қоғам тыйым салуды талап етеді, мемлекеттік органдардың өкілеттігі шектеулі, ал кәсіпкерлер заң шеңберінде әрекет етеді, бірақ қоршаған ортаның мүдделеріне қайшы келеді.

Батыс Қазақстан облысы табиғи ресурстар басқармасы басшысының орынбасары Дархан Закарин растайды:

"Бізде тікелей тыйым салатын мақалалар жоқ. Сондықтан, егер өтінімге ҚОӘБ оң қорытындысы болса, біз бас тарта алмаймыз."

Қоршаған ортаға әсерді бағалауды (ҚОӘБ) жүргізу кезінде халықтың пікірі міндетті түрде ескерілуі керек – қоғамдық тыңдаулар хаттамасын дайындаумен. Алайда, іс жүзінде бұл норма кеңес беру болып табылады және міндетті емес. Жер қойнауын пайдаланушылар табиғатты қорғау органдарының шешімдеріне сотта шағымданады және көбінесе жеңеді.

«Елді мекендердің маңында, су қорғау аймақтарында – АСГ өндіру қоршаған ортаға зиян келтіретін карьерді игеруге келгенде, біз қоғамдық тыңдау хаттамасын сұраймыз, егер тұрғындар қарсы болса, рұқсат беруден бас тартамыз», - деп түсіндірді Батыс Қазақстан облысының экология департаментінің басшысы Мұрат Ермекқалиев.

Дегенмен, қоғамдық тыңдаулар көбіне формальды сипатқа ие: ақпарат экопорталда жарияланады, оны халықтың көпшілігі бақылайды, іс-шаралар жұмыс уақытында өткізіледі. Нәтижесі - сайлаушылардың аз қатысуы және айла-шарғы жасады деп айыптау.

Экологиялық баға: ормандар, топырақтар, су қоймалары

Қоғам мен экологтардың басты шағымы – қоршаған ортаға қайтымсыз зардаптар.

атындағы ЗМУ профессоры. М.Өтемісова, география ғылымдарының кандидаты Қажмұрат Ахденов былай дейді:

«Өзен жайылымдарында карьерлердің дамуы гидробалансты бұзады, судың ластануына ықпал етеді, өзен арналарын бұзады, флора мен фаунаны бұзады. Біздің облыс Қазақстандағы құстардың түрлік құрамының 30 пайызын құрайды. Мұндағы бір сантиметр құнарлы топырақтың қалыптасуына 250-300 жыл қажет. Тек карьер алаңдары ғана емес, ауыр көліктер де бүлінген. су ұстау қабілетін төмендететін және климаттың өзгеруі жағдайында эрозия мен шөлейттенуге ықпал ететін өсімдіктерді жою.

Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 238-бабының 8-тармағына сәйкес, карьерді игеру аяқталғаннан кейін жер қойнауын пайдаланушы құнарлы қабаттың рекультивациясын және қалпына келтірілуін жүргізуге міндетті. Осыған ұқсас норма «Жер қойнауы туралы» заңда да бекітілген. Бірақ бұл талаптардың орындалуын кім және қалай бақылайтыны белгісіз.

«Телегей» экологиялық бірлестігінің басшысы Дәуренбек Сақым былай дейді:

«Бес жыл бойы жүргізілген мониторингте толыққанды рекультивацияның бірде-бір мысалы болған жоқ. Тек шұңқырлар, қираған ормандар мен жойылып кеткен жағажайлар. Табиғат қалпына келтірілмеген. Бұл аумақтар жансыз планеталардан – кратерлерден және шаңнан түскен ландшафттарға ұқсайды. Желаево ауылының аумағында 20-дан астам карьерлер бар. наразылықтар, жағажай енді жоқ ».

Батыс Қазақстан облысы Экономикалық даму басқармасының басшысы М.Ермекқалиев экологтардың жер қойнауын пайдалануды бақылау өкілеттігінен айырылғанын – олар жергілікті атқарушы органдарға берілгенін былай түсіндіреді:

"Лицензия талаптарын сақтау және АСГ өндіруге мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру жергілікті атқарушы органдар мен Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігіне жүктеледі. Біз азаматтардан өтініштер түссе де, біз араласа алмаймыз. Ескі Эко-кодекс жер қойнауын мемлекеттік бақылауды көздеді, бірақ жаңа редакцияда ол алынып тасталды".

Бұл арада аймақ өзінің ең құнды ресурсы – құнарлы топырақтан орны толмас айырылуда.

Құрғақ климатқа байланысты орман өсімдіктері тек өзендердің жайылмаларында - АСГ және саздың негізгі кен орындары орналасқан сол жерде шоғырланған. Ормандар жаңартылатын ресурс болып саналғанымен, қалпына келтіру үшін ондаған жылдар қажет. Сонымен қатар, климатқа байланысты бағалы ағаш түрлерінің өмір сүру деңгейі өте төмен. Бар экожүйелерді қайта тірілтуге тырысқаннан гөрі оны сақтап қалу ұтымдырақ екені анық.

Нормативтік құқықтық базадағы қайшылықтар

Қолданыстағы заңнамада ішкі қайшылықтар бар. Жер қойнауы туралы заң бекітілген кен орындары шегінде АСГ өндіруге рұқсат береді. Алайда 25-баптың 4-тармағында су қоры жерлерінде жұмыс жүргізуге тыйым салынған.

«Өзеннің су қорғау белдеуі. Жайық – 35-50 м, белдеу – 500-ден 2000 м-ге дейін.Су кодексінің ескі редакциясында топырақ пен шөп жамылғысын бұзуға тыйым салынды.Жаңа редакцияда (86-бап) жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларға жер үсті су объектілерінде тікелей тыйым салынады, кейбір жағдайларды қоспағанда: т.б.», - деп түсіндірді Жайық-Каспий бассейнаралық инспекциясының бөлім басшысы Қанат Өтеғалиев.

Дегенмен, су қорғау аймақтары мен белдеулері көбінесе ресми түрде белгіленбейді, әсіресе СҚҚ жерлерінде. Бұл рұқсат беруді жеңілдетеді және қосымша олқылықтар тудырады. Сонымен қатар, өзеннен 500 м қашықтықта топырақ жамылғысын бұзатын жұмыстарды жүргізуге тыйым салатын ережелер бар - тіпті аймақ белгіленбеген болса да.

Мысалы, «Металлист» зауытының жанындағы жағажай СФФ құрамына кірмейді, бірақ қалалық орман болып табылады. Ол жерде су қорғау жолағы мен аймақ режимі болуы керек - бірақ іс жүзінде өндіріс жалғасуда.

Пайдаға қарсы зиян: салыстыруға келмейтін құндылықтар

Қаржылық логика қарапайым: кәсіпкер пайда алады, мемлекет салық алады. Бірақ экологиялық шығындар табиғат пен қоғамның мойнына түседі. Топырақтың бір сантиметрі ғасырлар бойы пайда болып, бірнеше айдың ішінде жойылады. Рекультивация кезінде де (ол іс жүзінде орындалмайды), биосфераны қалпына келтіру ондаған жылдарға созылады. Ал құрғақшылық жағдайында бұл екіталай.

Азаматтық қарсылықтың мысалдары

Ақсуат ауылы қарсыласу символына айналды. Жергілікті тұрғындар экологтардың қолдауымен қоғамдық тыңдауларды қайта-қайта бұзып, залдардан шығып, Жайық алқабындағы қазба жұмыстарына наразылық білдірді.

«Бұл оныншы тыңдау болып жатқан сияқты. Біз әр кезде бас тартамыз, бірақ қайта-қайта қайтады, бұл қаншалықты мүмкін? - Дәуренбек Сақым ашулы.

2023 жылы қоғамдық қысымның арқасында сот ҚОӘБ кезінде бұзушылықтарға байланысты жұмысты рұқсат етілмейтін деп таныды. Бұл прецедент болды, бірақ тау-кен қолданбаларының толқынын тоқтата алмады.

Экологтар жүйелі шараларды талап етеді:

Экологиялық жетілу мәселесі

Батыс Қазақстан эко-географиялық қоғамының төрағасы Дархан Сариев былай деп атап көрсетеді:

"Өнеркәсіптік даму табиғат есебінен болмауы керек. ӨҚҚ жерлеріндегі карьерлерді игеру жай ғана техникалық мәселе емес. Бұл мемлекеттік экологиялық саясаттың пісіп-жетілуін сынау. Таңдау қысқа мерзімді пайда мен ұзақ мерзімді болашақ арасында. Бұл дегеніміз, бұл ASG туралы емес, біздің құндылықтарымыз туралы."