Тенге под давлением: к чему приведёт рост курса доллара и евро?
За последние месяцы курс тенге по отношению к доллару и евро продолжает демонстрировать уверенный рост. Это вызывает обеспокоенность как у потребителей, так и у бизнеса. Мы обсудили с известным казахстанским финансистом и банкиром Маратом Заировым причины происходящего, возможные последствия и сценарии развития ситуации.
Автор: Редакция Fresh City
Какие ключевые внутренние и внешние факторы повлияли на рост курса доллара и евро?
Если в недавнем прошлом всё было для многих достаточно очевидно - смотрите на цену нефти, и с курсом всё будет понятно, - то сегодня ситуация кардинально изменилась. Теперь необходимо учитывать не один фактор, а их совокупность.
Попробую их перечислить: Внешние:
Внутренние:
То, что сейчас говорится о сезоне отпусков и связанном с этим повышении спроса на валюту, мне кажется, лишь «щепкой в море». Главной причиной остаётся, как ни прискорбно, тот факт, что отечественная экономика до сих пор остаётся сырьевым придатком глобальной. Поэтому на первое место я бы поставил зависимость бюджета от двух ключевых факторов - цен на нефть и газ. Без структурной перестройки экономической модели ситуация не изменится кардинально.
Когда цена на нефть растёт - приток валюты увеличивается, но и импорт дорожает. Когда она падает - объёмы поступлений сокращаются. При этом спрос на доллары остаётся стабильным, предложение сокращается - и курс закономерно растёт. Более того, экспортёры, стремясь компенсировать убытки, заинтересованы получить больше тенге за меньшее количество валюты.
Какую роль играют геополитика, нефть и отток капитала?
Как уже отмечалось выше, Казахстан не может оставаться в стороне от глобальных процессов. Сегодня значение геополитики как никогда велико. Очевидно, что в сложившихся условиях нам не отведена «роль первой скрипки», и страна по-прежнему сильно зависит от цены на нефть - основного экспортного ресурса.
Пытаться торговать с Европой, игнорируя интересы России, - путь, скорее всего, тупиковый. Конкурировать с нашим стратегическим соседом на новых рынках (Африка, Азия и т. д.) - маловероятно. Единственный выход - как можно быстрее начать поэтапный отказ от «нефтяной иглы». Это нужно было делать ещё вчера, но, как говорится, лучше поздно, чем никогда.
При этом речь не столько о масштабной индустриализации, сколько о развитии малого бизнеса - начиная с налоговой реформы и доступного кредитования. Но это уже тема для отдельного разговора.
Существует ли связь между бюджетной политикой и текущим курсом?
Такая связь существует в любой стране. В условиях Казахстана, где государство несёт значительную социальную нагрузку, необходима растущая тенговая масса. Основные поставщики - нефтедобывающие компании. Соответственно, при росте курса доллара к тенге увеличиваются налоговые поступления в бюджет.
Это напрямую влияет на инфляцию: растут социальные выплаты, за ними - цены. В условиях слабой конкуренции спрос мгновенно трансформируется в рост цен. Так что от повышения курса доллара выигрывают, прежде всего, сырьевые экспортёры.
Можно ли ожидать дальнейшего роста курса валют во второй половине 2025 года?
Прогнозы - дело неблагодарное, думаю, со мной многие согласятся. Тем не менее, я не стану оригинальным, утверждая, что рост курса валют продолжится. По крайней мере, на ближайшие два года. А дальше - возможны изменения, особенно если будет пересмотр глобальной привязки расчётов к доллару. Такая тенденция уже начала проявляться.
Примером служит крушение Бреттон-Вудской системы и отказ от золотого стандарта - далеко ходить не надо.
Какие прогнозы по тенге к доллару и евро в краткосрочной и среднесрочной перспективе?
Попробую конкретизировать, хотя обычно избегаю прогнозов. Скорее всего, к осени курс составит 550-570 тенге за доллар, а к концу года возможна стабилизация в пределах 570. Слухи о 600 тенге за доллар - пока популистские. Сегодня объективных оснований для резкого скачка не вижу.
Однако в долгосрочной перспективе, уже в наступающем году, курс в 600 тенге за доллар может стать реальностью.
Что может стабилизировать курс: интервенции, политика Нацбанка, рост цен на сырьё?
Безусловно, валютные интервенции Национального банка и рост цен на сырьё способны повлиять на курс. Однако это лишь временные меры. В долгосрочной перспективе ключевым фактором остаётся развитие малого бизнеса. Сегодня это особенно актуально.
Как ослабление тенге влияет на инфляцию и покупательную способность населения?
Ослабление тенге, безусловно, влияет на инфляцию и покупательную способность - пусть и косвенно. Вроде бы программа дедолларизации работает: доля валютных депозитов снижается, что радует. Однако рост курса доллара приводит к увеличению денежной массы в тенге, что толкает инфляцию выше запланированного уровня.
Цены растут быстрее, чем доходы населения, что снижает его покупательную способность. Даже незначительное повышение социальных выплат в итоге нивелируется ростом цен.
Какие отрасли наиболее уязвимы, а какие - выигрывают?
Как говорится, «кому война, а кому мать родна». Повышение курса выгодно сырьевым экспортёрам: их доходы в тенге растут при прежнем объёме валютной выручки.
А вот предприятия, закупающие импортное оборудование и продукцию, проигрывают. Импортозамещение пока идёт медленно и в основном декларативно. Рост себестоимости может быть частично компенсирован ростом цен, но при слабом спросе население ограничивается товарами первой необходимости.
Увеличится ли стоимость импортных товаров, кредитов, недвижимости?
Да, однозначно. Рост курса доллара ведёт к подорожанию импорта. Увеличение тенговой массы - к удорожанию кредитов. А цены на недвижимость будут расти - это очевидно.
Какие действия предпринимает Национальный банк для стабилизации валютного рынка?
Основной инструмент - валютные интервенции. Но валютные резервы не бесконечны. Я бы сравнил их с обезболивающим: временное облегчение, но не лечение. Болезнь требует системных мер.
Экономика остаётся «больной», и курс можно стабилизировать лишь временно. Нужна комплексная, долгосрочная стратегия. Лучшее решение - это реальное развитие малого бизнеса. Тема большая и важная, но выходит за рамки текущего разговора.
Достаточен ли нынешний набор инструментов или нужны новые меры?
Сегодняшний набор - скорее «латание дыр». Проблема не решается системно. Новые меры жизненно необходимы, и их реализацию следовало начинать ещё вчера. Обсуждение конкретных шагов требует отдельного анализа.
Насколько эффективна текущая макроэкономическая политика Казахстана в условиях давления на тенге?
Ответ вряд ли порадует нынешний экономический блок правительства. Но в нынешнем виде макроэкономическая политика Казахстана требует срочного, глубокого пересмотра.
Вывод редакции
Интервью с Маратом Заировым показало: динамика курса тенге - это не просто отражение внешнеэкономической турбулентности, а симптом более глубоких и системных проблем в экономике Казахстана. Валютные колебания сегодня тесно связаны с геополитикой, сырьевой зависимостью и ограниченной диверсификацией внутреннего рынка.
На наш взгляд, краткосрочные меры, такие как валютные интервенции и корректировка фискальной политики, способны сгладить волатильность, но не решают проблему в корне. Выход - в устойчивой структурной трансформации: поддержке малого бизнеса, инвестициях в перерабатывающий сектор и развитии внутреннего производства.
Если государственная политика продолжит основываться преимущественно на сырьевом экспорте, курс тенге и дальше будет оставаться заложником внешних факторов. Время для системных решений пришло.
Тенге под давлением: к чему приведёт рост курса доллара и евро?
Теңге қысымда: доллар мен еуро бағамының көтерілуі неге әкеледі?
Соңғы айларда теңгенің долларға және еуроға шаққандағы бағамы күшті өсуді жалғастыруда. Бұл тұтынушыларды да, бизнесті де алаңдатады. Біз қазақстандық белгілі қаржыгер және банкир Марат Заировпен болып жатқан жағдайдың себептерін, ықтимал салдарларды және жағдайдың даму сценарийлерін талқыладық.
Доллар мен еуроның өсуіне қандай негізгі ішкі және сыртқы факторлар әсер етті?
Егер жақында өткенде бәрі көпке анық болса – мұнай бағасына қараңыз, валюта бағамымен бәрі түсінікті болады – бүгінде жағдай күрт өзгерді. Енді бір ғана факторды емес, олардың комбинациясын ескеру қажет.
Мен оларды тізімдеуге тырысамын: Сыртқы:
Ішкі:
Қазір мереке маусымы және соған байланысты валютаға сұраныстың артуы туралы айтылып жатқан нәрсе, менің ойымша, бұл жай ғана «теңіздегі чип». Басты себеп, өкінішке орай, отандық экономика әлі де әлемдік экономиканың шикізаттық қосымшасы болып қалуда. Сондықтан мен бірінші кезекте бюджеттің екі негізгі факторға – мұнай мен газ бағасына тәуелділігін қояр едім. Экономикалық модельді қайта құрылымдамайынша, жағдай күрт өзгермейді.
Мұнай бағасы көтерілсе, шетел валютасының ағыны артады, бірақ импорт та қымбаттайды. Ол төмендеген кезде кіріс көлемі азаяды. Сонымен бірге долларға деген сұраныс тұрақты болып қалады, ұсыныс азаяды – ал айырбас бағамы табиғи түрде өседі. Оның үстіне шығынның орнын толтыруға тырысқан экспорттаушылар аз валютаға көп теңге алуға мүдделі.
Геосаясат, мұнай және капиталдың қашуы қандай рөл атқарады?
Жоғарыда атап өткеніміздей, Қазақстан жаһандық үдерістерден шет қала алмайды. Бүгінгі таңда геосаясаттың маңыздылығы бұрынғыдан да жоғары. Қазіргі жағдайда бізге «бірінші скрипка рөлі» жүктелмегені анық, ал ел экспорттың негізгі ресурсы мұнай бағасына әлі де қатты тәуелді.
Ресейдің мүддесін елемей, Еуропамен сауда жасауға тырысу тығырыққа тірелетін шығар. Жаңа нарықтарда (Африка, Азия және т.б.) стратегиялық көршімізбен бәсекелесу екіталай. Шығудың жалғыз жолы - «май инені» мүмкіндігінше тезірек жоюды бастау. Бұл кеше жасалуы керек еді, бірақ олар айтқандай, ешқашандан кеш жақсы.
Бұл ретте біз ауқымды индустрияландыру туралы емес, шағын бизнесті дамыту туралы айтып отырмыз – салық реформасы мен қолжетімді несиелеуден бастап. Бірақ бұл басқа әңгіменің тақырыбы.
Қаржы саясаты мен ағымдағы валюта бағамы арасында байланыс бар ма?
Бұл байланыс кез келген елде бар. Мемлекетке айтарлықтай әлеуметтік жүк артып отырған Қазақстан жағдайында өсіп келе жатқан теңге массасы қажет. Негізгі жеткізушілер – мұнай өндіруші компаниялар. Тиісінше, доллар/теңге бағамы көтерілген сайын бюджетке түсетін салық түсімдері де артады.
Бұл инфляцияға тікелей әсер етеді: әлеуметтік төлемдер өседі, одан кейін бағалар. Әлсіз бәсеке жағдайында сұраныс бірден бағаның өсуіне айналады. Демек, доллар бағамының көтерілуінен бірінші кезекте шикізат экспорттаушылар пайда көреді.
2025 жылдың екінші жартысында валюта бағамының одан әрі өсуін күтуге бола ма?
Болжамдар - бұл алғыссыз міндет, менің ойымша, көпшілігі менімен келіседі. Дегенмен, мен валюта бағамы көтеріле береді деп дауласуда түпнұсқа болмаймын. Кем дегенде келесі екі жыл. Содан кейін өзгерістер болуы мүмкін, әсіресе долларға төлемдердің жаһандық байланысы қайта қаралса. Бұл үрдіс қазірдің өзінде байқала бастады.
Мысал ретінде Бреттон-Вудс жүйесінің күйреуі және алтын стандартынан бас тартуы – алысқа барудың қажеті жоқ.
Қысқа және орта мерзімді перспективада теңгенің доллар мен еуроға қатысты болжамдары қандай?
Мен әдетте болжау жасаудан аулақ болсам да, нақтырақ болуға тырысамын. Күзге қарай бағам бір долларға 550-570 теңгені құраса, жыл соңына қарай 570-тің төңірегінде тұрақтануы әбден мүмкін. Доллар 600 теңге деген қауесеттер әлі де популистік. Бүгін мен күрт секірудің объективті себептерін көрмеймін.
Дегенмен, ұзақ мерзімді перспективада, қазірдің өзінде алдағы жылдың өзінде долларға 600 теңге бағамы шындыққа айналуы мүмкін.
Валюта бағамын не тұрақтандыруға болады: интервенциялар, Ұлттық банктің саясаты, шикізат бағасының өсуі?
Әрине, Ұлттық банктің валюталық интервенциялары мен шикізат бағасының өсуі валюта бағамына әсер етуі мүмкін. Алайда бұл уақытша шаралар ғана. Ұзақ мерзімді перспективада шағын бизнесті дамыту негізгі фактор болып қала береді. Бұл, әсіресе, бүгінгі күні.
Теңгенің әлсіреуі инфляция мен халықтың сатып алу қабілетіне қалай әсер етеді?
Теңгенің әлсіреуі инфляция мен сатып алу қабілетіне жанама болса да әсер ететіні сөзсіз. Долларсыздандыру бағдарламасы жұмыс істеп жатқан сияқты: шетел валютасындағы депозиттердің үлесі азайып келеді, бұл көңіл қуантады. Дегенмен, доллар бағамының өсуі теңгедегі ақша массасының ұлғаюына әкеліп соғады, бұл инфляцияны жоспарланған деңгейден жоғарылатады.
Баға үй шаруашылықтарының кірістеріне қарағанда жылдам өсуде, бұл олардың сатып алу қабілетін төмендетеді. Әлеуметтік төлемдердің шамалы өсуінің өзі ақырында бағаның өсуімен өтеледі.
Қай салалар ең осал және қайсысы жеңімпаздар?
«Соғыс кімге, ана кімге қымбат» дегендей. Валюта бағамының көтерілуі тауар экспорттаушылар үшін тиімді: олардың теңгедегі кірісі өсуде, ал валюталық түсімдердің көлемі өзгеріссіз қалады.
Бірақ импорттық жабдықтар мен өнімдерді сатып алатын кәсіпорындар ұтылып жатыр. Импортты алмастыру әлі де баяу және негізінен декларативті түрде жүріп жатыр. Өндіріс шығындарының өсуі бағаның өсуімен ішінара өтелуі мүмкін, бірақ сұраныстың әлсіздігі кезінде халық ең қажетті тауарлармен шектеледі.
Импорттық тауардың, несиенің, жылжымайтын мүліктің құны өсе ме?
Иә, сөзсіз. Доллар бағамының өсуі импорт бағасының өсуіне әкеледі. Теңге массасының өсуі несиелер құнының өсуіне әкеледі. Ал жылжымайтын мүлік бағасы көтеріледі – бұл анық.
Ұлттық банк валюта нарығын тұрақтандыру үшін қандай шараларды қолға алуда?
Негізгі құрал валюталық интервенциялар болып табылады. Бірақ валюта қоры шексіз емес. Мен оларды ауруды басатын дәрілермен салыстырар едім: уақытша жеңілдік, бірақ ем емес. Ауру жүйелі шараларды қажет етеді.
Экономика «ауру» күйінде қалып отыр, ал валюта бағамын уақытша ғана тұрақтандыруға болады. Бізге жан-жақты, ұзақ мерзімді стратегия қажет. Ең дұрыс шешім – шағын бизнесті нақты дамыту. Тақырып ауқымды және маңызды, бірақ қазіргі әңгіменің ауқымынан тыс.
Қазіргі құралдар жиынтығы жеткілікті ме, әлде жаңа шаралар қажет пе?
Бүгінгі жиынтық «тесіктерді жамау» дегенді білдіреді. Мәселе жүйелі түрде шешілмей жатыр. Жаңа шаралар өмірлік маңызды, оларды іске асыру кеше бастау керек еді. Нақты қадамдарды талқылау бөлек талдауды қажет етеді.
Теңгеге қысым жағдайында Қазақстанның қазіргі макроэкономикалық саясаты қаншалықты тиімді?
Жауап үкіметтің қазіргі экономикалық блогына ұнауы екіталай. Бірақ қазіргі күйінде Қазақстанның макроэкономикалық саясаты шұғыл, терең қайта қарауды қажет етеді.
Редакциялық қорытынды
Марат Заировпен жүргізілген сұхбат мынаны көрсетті: теңге бағамының динамикасы сыртқы экономикалық турбуленттіктің көрінісі ғана емес, Қазақстан экономикасындағы тереңірек және жүйелі проблемалардың белгісі. Бүгінгі таңда валюта бағамының ауытқуы геосаясатпен, тауарға тәуелділікпен және ішкі нарықтың шектеулі әртараптандыруымен тығыз байланысты.
Біздің ойымызша, валюталық интервенциялар мен фискалдық саясатты түзету сияқты қысқа мерзімді шаралар құбылмалылықты тегістей алады, бірақ мәселені түбегейлі шеше алмайды. Шешім орнықты құрылымдық қайта құруда жатыр: шағын бизнесті қолдау, өңдеу секторына инвестиция және отандық өндірісті дамыту.
Мемлекет саясаты ең алдымен шикізат экспортына негізделе берсе, теңге бағамы сыртқы факторлардың кепілі болып қала береді. Жүйелі шешімдердің уақыты келді.
