Галопом по экономике
Ключевые моменты отчета Комитета статистики, посвященного инфляции в Казахстане, сосредоточены на следующих моментах - в начале 2023 года инфляция ускорилась и составила 20,7%, цены на продовольствие за год выросли на 25,7%, месячная инфляция превысила уровень последних 5 лет. Если рассмотреть динамику инфляции за последние 10 лет, станет понятном, что подобные скачки уже происходили после 2008 и 2017 годов, но никогда еще не превышали 20% порог.
По всей видимости, мы наблюдаем галопирующую инфляцию. Это такой вид инфляции, при которой рост цен происходит резко, скачкообразно. Она характерна для стран с переходной экономикой и опасна тем, что обесценивает национальную валюту, вынуждая выпускать все более крупные купюры. Рост цен при этом опережает рост заработных плат и пособий, что тянет за собой ухудшение уровня жизни и безработицу. Для инвесторов такие условия не кажутся безопасными, поэтому они стремятся найти более стабильные рынки.
Рецепт вывода национальной экономики из состояния галопирующей инфляции давно известен экономистам - достаточно жесткая кредитно-денежная политика, ограничение массы денег в обращении, повышение процентной ставки, ограничение роста заработных плат, ужесточение налоговой политики, наращивание экспорта, ноу-хау и избавление от государственной собственности путем продажи активов или ценных бумаг. Наиболее чувствительным для населения станет то, что при удорожании товаров, их зарплаты не станут выше, а банки повысят кредитную ставку. Социальной напряженности и забастовок не избежать, что, впрочем, мы могли наблюдать с начала года на месторождениях в Мангистауской, Атырауской и Западно-Казахстанской областях.
Идти на поводу у бастующих работников не просто вредно, но и опасно. Если рост заработных плат «догонит» рост цен, галопирующая инфляция превратится в гиперинфляции, и тогда дефолта не избежать.
Регулировать объем денег в обороте и сдерживать инфляцию призван специальный орган, в случае Казахстана - это Национальный Банк, который реализует политику «дешевых» и «дорогих» денег. Когда необходимо поднять деловую активность и увеличить денежный оборот, Нацбанк понижает базовую ставку, тогда кредиты становятся дешевле, а зарплаты выше. Когда же экономика сталкивается с беспрецедентным ростом цен, нет иного выхода как повысить ставку и задать населению тренд на сбережение, вложение в ценные бумаги.
На протяжении всего 2022 года Нацбанк планомерно повышал базовую ставку, так с января по декабрь она выросла с 10,25% до 16,75%. Для сравнения в 2021 году ставка выросла с 9% до 9,75%. В 2023 году ситуация стабилизировалась, и ставка в течение первых двух месяцев нового года не изменялась.
«Изменение базовой ставки оказывает влияние на инфляцию в среднесрочном периоде, по оценкам Национального Банка, на горизонте 12 месяцев, в краткосрочном периоде ее воздействие ограничено», - следуя из заявления Нацбанка, в ближайшей перспективе инфляция замедлится, а цены на товары если не вернутся на прежний уровень, то перестанут расти.
Однако делать пессимистичные прогнозы рано. Инфляция, с которой мы встретились в 2022 году, связана с внешними факторами, а именно курсом доллара. На инфографике «Statista» наглядно показано, что к повышению базовой ставки в прошлом году обратились все страны, чей внешний долг исчисляется в долларах США. Действия финансового регулятора США ближе к лету приведут к снижению инфляции.
Силиконовый «пузырь»
Почему во время инфляции выгоднее делать ремонт и покупать технику в кредит? Потому что тратить вы будете еще «дорогие» деньги, а платить по кредиту уже «дешевыми». Но такая ситуация крайне не выгодна для банков второго уровня, более того, ведет к их разорению.
Крах Silicon Valley Bank, обслуживающего главным образом стартапы, стал крупнейшим с 2008 года, когда рухнул инвестиционный банк Lehman Brothers, и начался ипотечный кризис в Соединенных Штатах, в итоге разросшийся до мировых масштабов.
Во время пандемии ФРС США (Федеральная резервная система, прим . орган, выполняющий функции Центрбанка) держала базовую ставку на околонулевом уровне, чтобы запустить замедлевшуюся экономику и повысить деловую активность. Этот фактор сыграл ключевую роль в развитии сферы стартапов, что благотворно отразилось на известном Silicon Valley Bank (SVB), чей депозитный портфель вырос до $102 млрд в 2020-м и до $189,2 млрд в 2021-м. Роковым стало решение банка вложить заработанные деньги в ценные бумаги, в основном длинные казначейские обязательства и ипотечные облигации, они составили 57% всех активов. Если бы SVB делал акцент на кредиты, то от повышения базовой ставки банк только выиграл, но произошло обратное, ведь жесткая кредитно-денежная политика ФРС сочетается с избавлением от государственных активов, а значит и снижением их стоимости.
Silicon Valley Bank повторил судьбу Silvergate - банк, активно работающий с криптоиндустрией. Таким образом, ФРС продемонстрировала, что сдерживание инфляции любой ценой для них стоит превыше банковского кризиса.
22 марта из-за океана пришла новость об очередном, девятом повышении базовой ставки сразу на 25 базисных пунктах, ФРС обозначила коридор в 4,75-5% годовых. Это самый высокий уровень с 2007 года.
«Если говорить об экономике и монетарной политике в целом, то инфляция остается слишком высокой, на рынке труда сохраняется большая напряженность. Мои коллеги и я понимаем трудности, которые вызывает инфляция, и мы сохраняем решительную приверженность нашей цели снизить ее до 2%», - заявление главы ФРС Джерома Пауэлла предупреждает нас, что ставки могут не снизиться в этом году.
Идеальный шторм
Идеальный шторм - сочетание рецессии, долгового кризиса и неконтролируемой инфляции. Именно это ждет финансовые рынки в 2023 году, по мнению экономиста Нуриэля Рубини, предсказавшего в свое время ипотечный кризис 2008 года.
«Я думаю, что на самом деле мир сейчас похож на крушение поезда в режиме slow-motion. Появились новые серьезные угрозы, которых раньше не было, и они накапливаются, а мы очень мало что с этим делаем», - заявил Рубини в интервью Financial Times.
Учитывая, что потребительская инфляция все еще держится на уровне 6,4%, ФРС потребуется поднять базовые ставки значительно выше 6%, чтобы инфляция вернулась к целевому показателю в 2%. Об этом экономист говорил за месяц до повышения ставки 22 марта.
Стремление сдержать инфляцию может спровоцировать серьезную рецессию, обвал фондового рынка и взрыв дефолтов по долгам. Это поставит ФРС в безвыходную ситуацию и заставит выпустить цены из-под контроля.
В целом прогнозы Рубини носят крайне пессимистичный характер. Но для инвесторов он рекомендует стратегию защиты. А именно вкладываться в золото, облигации, индексируемые по инфляции, и краткосрочные облигации.
Что же делать рядовым казахстанцам, пока финансовые регуляторы выстраивают «стену» от идеального шторма? В первую очередь, делать то, что от них сейчас добивается Нацбанк - повременить с кредитами, открыть депозит и просто экономить. Конечно, особенно после выборов люди пресыщены обещаниями о немедленном снижении цен и росте заработных плат, и такие рекомендации из уст министра экономики, главы Нацбанка и уж тем более президента вызовут волну негодования. Однако иного выхода нет.
В начале этой статьи мы задавались вопросом, почему в России, обложенной санкциями, инфляция намного меньше, чем в Казахстане. Относительная изоляция и независимость от курса доллара позволяют таким странам как Россия, Китай, Турция понижать базовую ставку и наращивать темпы роста экономики и деловой активности. А в случае с Россией и Китаем, главы этих государств приняли решение во взаимных расчетах в национальных валютах, чтобы огородить свои экономики от внешнего воздействия.
У Казахстана наблюдается профицит внешней торговли, за счет сырьевой направленности экономики, только вот доходы не поступают полностью в страну, а оседают на зарубежных счетах. Этим и оправдана «охота на ведьм», инициированная Генеральной прокуратурой, КНБ, АФМ и Антикором.
Однако Нацбанк дает оптимистичный прогноз по инфляции. По их данным в 2023 году она не превысит 9-12%. Аналитики AERC прогнозируют значительное снижение инфляции в марте - 17,84%, в апреле - 16,57%.
Да, мировая экономика, действительно, балансирует между инфляцией и крахом финансовых рынков, но в отличие от 2008 года, мы уже морально готовы к новому кризису.
Инфляцияның «емі» және оны кім өндіреді
Қазақстан үшін 2022 жыл рекордтық инфляцияның 20 пайыздық шекті межеден асуымен аяқталды, бұл қазірдің өзінде қорқынышты экономикалық термин «жүру» дегенді әбден қолдануға болады. Көрші елдер арасында біз бағаның өсу қарқыны бойынша сөзсіз көшбасшымыз, тіпті он санкция пакетіне ұшыраған Ресей де бұл антирейтингте бізбен бәсекелеспейді. Неліктен Қазақстандағы инфляция тоқырауға айналды, бұл ұлттық экономика үшін қауіпті ме және елді дағдарыстан шын мәнінде не алып шығады, біз оны Уолл-стрит сарапшыларымен және экономикалық саясат оқулығымен бірге анықтаймыз.
Экономика арқылы жүгіру
Статистика комитетінің Қазақстандағы инфляция туралы есебінің негізгі тармақтары келесі тармақтарға бағытталған – 2023 жылдың басында инфляция үдеп, 20,7%-ды құрады, азық-түлік тауарларының бағасы бір жылда 25,7%-ға өсті, айлық инфляция соңғы 5 жылдағы деңгейден асып түсті. Соңғы 10 жылдағы инфляцияның динамикасына қарасақ, мұндай секірулер 2008 және 2017 жылдан кейін де орын алған, бірақ 20 пайыздық шекті ешқашан асырмағаны белгілі болады.
Шамасы, біз инфляцияның шарықтап бара жатқанын көріп отырмыз. Бұл бағаның күрт және спазмодикалық өсетін инфляцияның бір түрі. Бұл өтпелі экономикасы бар елдерге тән және қауіпті, себебі ол ұлттық валютаны құнсыздандырып, барған сайын үлкен банкноттарды шығаруға мәжбүр етеді. Бұл ретте бағаның өсуі жалақы мен жәрдемақылардың өсуінен асып түседі, бұл өмір сүру деңгейінің нашарлауына және жұмыссыздыққа әкеледі. Инвесторлар үшін мұндай жағдайлар қауіпсіз болып көрінбейді, сондықтан олар неғұрлым тұрақты нарықтарды табуға ұмтылады.
Ұлттық экономиканы өршіп тұрған инфляция жағдайынан шығарудың рецепті экономистерге бұрыннан белгілі – жеткілікті қатаң ақша-несие саясаты, айналыстағы ақша көлемін шектеу, пайыздық мөлшерлемелерді көтеру, жалақының өсуін шектеу, салық саясатын қатаңдату, экспортты, ноу-хауды ұлғайту және активтерді немесе бағалы қағаздарды сату арқылы мемлекет меншігінен құтылу. Халық үшін ең сезімтал нәрсе – тауар қымбаттаған кезде олардың жалақысы көтерілмейді, банктер несие мөлшерлемесін көтереді. Әлеуметтік шиеленісті және ереуілдерді болдырмау мүмкін емес, бірақ біз оны жыл басынан бері Маңғыстау, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарындағы кен орындарында байқауға болатын едік.
Айналыстағы ақша көлемін реттеу және инфляцияны тежеу үшін арнайы орган шақырылады; Қазақстан жағдайында бұл «арзан» және «қымбат» ақша саясатын жүзеге асыратын Ұлттық банк. Іскерлік белсенділікті арттыру және ақша айналымын арттыру қажет болған кезде Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетеді, содан кейін несиелер арзандап, жалақы жоғарылайды. Экономика бұрын-соңды болмаған бағаның өсуімен бетпе-бет келгенде, мөлшерлемені көтеріп, халықты құнды қағаздарды жинақтау мен инвестициялау үрдісін орнатудан басқа амал жоқ.
2022 жыл бойы Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жүйелі түрде арттырды, осылайша қаңтардан желтоқсанға дейін ол 10,25%-дан 16,75%-ға дейін өсті. Салыстыру үшін, 2021 жылы көрсеткіш 9%-дан 9,75%-ға дейін өсті. 2023 жылы жағдай тұрақтанды, жаңа жылдың алғашқы екі айында көрсеткіш өзгерген жоқ.
«Базалық мөлшерлеменің өзгеруі Ұлттық Банктің бағалауы бойынша орта мерзімді перспективада инфляцияға 12 айлық көкжиекке әсер етеді, қысқа мерзімді перспективада оның әсері шектеулі», - делінген Ұлттық банк мәлімдемесінде айтылғандай, жақын арада инфляция бәсеңдейді, ал тауарлардың бағасы бұрынғы деңгейіне оралмаса, өсуді тоқтатады.
Дегенмен, пессимистік болжамдар жасауға әлі ерте. 2022 жылы біз кездестірген инфляция сыртқы факторларға, атап айтқанда доллар бағамына байланысты. Statista инфографикасында сыртқы қарызы АҚШ долларымен есептелген барлық елдер өткен жылы базалық мөлшерлемені көтеру туралы шешім қабылдағаны анық көрсетілген. АҚШ-тың қаржылық реттеушісінің жазға жақын әрекеті инфляцияның төмендеуіне әкеледі.
Силиконды «көпіршік»
Неліктен инфляция кезінде жөндеу жұмыстарын жүргізіп, жабдықты несиеге сатып алған тиімді? Өйткені сіз «қымбат» ақша жұмсайсыз, бірақ несиені «арзан» ақшамен төлейсіз. Бірақ бұл жағдай екінші деңгейлі банктер үшін өте қолайсыз, оның үстіне олардың күйреуіне әкеледі.
Негізінен стартаптарға қызмет көрсететін Silicon Valley банкінің күйреуі 2008 жылдан бергі ең үлкені болды, ол Lehman Brothers инвестициялық банкі құлдырап, Америка Құрама Штаттарында ақырында жаһандық сипат алған ипотекалық дағдарысты тудырды.
Пандемия кезінде АҚШ Федералды резервтік жүйесі баяулаған экономиканы серпілту және іскерлік белсенділікті арттыру үшін өзінің базалық мөлшерлемесін нөлге жақын ұстады. Бұл фактор депозиттік портфелі 2020 жылы 102 миллиард долларға дейін және 2021 жылы 189,2 миллиард долларға дейін өскен әйгілі Силикон алқабының банкіне (SVB) пайдалы әсер еткен стартап секторының дамуында шешуші рөл атқарды. Банктің тапқан ақшасын бағалы қағаздарға инвестициялау туралы шешімі, негізінен, ұзақ мерзімді вексельдер мен қарыздар; олар барлық активтердің 57%-ын құрады. Егер SVB несиеге назар аударған болса, онда банк базалық мөлшерлеменің көтерілуінен пайда алар еді, бірақ керісінше болды, өйткені ФРЖ қатаң ақша-несие саясаты мемлекеттік активтерді шығарумен, демек, олардың құнының төмендеуімен үйлеседі.
22 наурызда шетелден базалық мөлшерлеменің бірден 25 базистік тармаққа келесі тоғызыншы көтерілуі туралы жаңалықтар келді, ФРЖ жылдық 4,75-5% дәлізін белгіледі. Бұл 2007 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш.
"Егер экономика мен жалпы ақша-несие саясаты туралы айтатын болсақ, инфляция тым жоғары күйінде қалып отыр, ал еңбек нарығында үлкен шиеленіс сақталуда. Мен және әріптестерім инфляция тудыратын қиындықтарды түсінеміз және біз оны 2%-ға дейін төмендету мақсатына табандылықпен қараймыз", - деп ескертеді ФРЖ төрағасы Джером Пауэлл биылғы жылы ставкаларды төмендетпеу мүмкін.
Керемет дауыл
Керемет дауыл - құлдырау, қарыз дағдарысы және қашып кеткен инфляция. Кезінде 2008 жылғы ипотекалық дағдарысты болжаған экономист Нуриэль Рубинидің айтуынша, 2023 жылы қаржы нарықтарын дәл осы күтіп тұр.
"Менің ойымша, әлем шын мәнінде қазір баяу жүретін пойыз апатына ұқсайды. Бұрын болмаған жаңа ауыр қауіптер пайда болды және олар жиналып жатыр, және біз бұл туралы өте аз істеп жатырмыз", - деді Рубини Financial Times газетіне берген сұхбатында.
Тұтынушы инфляциясы әлі де 6,4% деңгейінде тұрақтап тұрған кезде, ФРЖ инфляцияны 2% мақсатты деңгейге қайтару үшін эталондық мөлшерлемелерді 6% жоғары көтеруі керек. Бұл туралы экономист 22 наурызда мөлшерлеме көтерілуінен бір ай бұрын айтты.
Инфляцияны тежеу әрекеті ауыр рецессияға, қор нарығының құлдырауына және қарыз дефолттарының жарылуына әкелуі мүмкін. Бұл ФРЖ-ді тығырыққа тіреп, бағаны бақылаудан шығаруға мәжбүр етеді.
Жалпы, Рубинидің болжамдары өте пессимистік. Бірақ инвесторлар үшін ол қорғаныс стратегиясын ұсынады. Атап айтқанда, алтынға, инфляциялық индекстелген облигацияларға және қысқа мерзімді облигацияларға инвестициялаңыз.
Қаржы реттеушілері тамаша дауылға қарсы «қабырға» тұрғызып жатқанда, қарапайым қазақстандықтар не істеуі керек? Біріншіден, қазір Ұлттық банк сұрап отырған нәрсені орындаңыз – несиелерді тоқтатып, депозит ашып, жай ғана жинаңыз. Әрине, халық әсіресе сайлаудан кейін бағаны тез арада төмендетеміз, жалақыны көтереміз деген уәделерге әбден тойып алған, Экономика министрінің, Ұлттық банк басшысының, одан да көп президенттің мұндай ұсыныстары наразылық толқынын тудыратыны анық. Дегенмен, басқа жол жоқ.
Мақаланың басында санкцияға ұшыраған Ресейдегі инфляция Қазақстандағыдан неліктен әлдеқайда төмен деген ойға келген едік. Салыстырмалы оқшаулану және доллар бағамынан тәуелсіздік Ресей, Қытай және Түркия сияқты елдерге базалық мөлшерлемені төмендетуге және экономикалық өсу қарқыны мен іскерлік белсенділікті арттыруға мүмкіндік береді. Ал Ресей мен Қытайға келсек, бұл мемлекеттердің басшылары өз экономикасын сыртқы әсерлерден қорғау үшін өзара есеп айырысуды ұлттық валютамен жүргізуді ұйғарды.
Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыттылығына байланысты сыртқы саудада профицитке ие, бірақ кіріс толығымен елге түспейді, сыртқы шоттарға түседі. Бұл Бас прокуратура, Ұлттық қауіпсіздік комитеті, AFM және Antikor бастаған «ведьма аулауын» ақтайды.
Дегенмен Ұлттық банк инфляцияға оптимистік болжам жасап отыр. Олардың мәліметінше, 2023 жылы ол 9-12 пайыздан аспайды. AERC сарапшылары инфляцияның наурызда – 17,84%, сәуірде – 16,57% айтарлықтай төмендеуін болжайды.
Иә, әлемдік экономика шынымен де инфляция мен қаржы нарығының күйреуі арасында теңгерімде, бірақ 2008 жылғыдан айырмашылығы, біз жаңа дағдарысқа ойша дайынбыз.
